• Frankfurter Allgemeine Zeitung
  • Reader
  • Op zoek naar de kietelplek

Op zoek naar de kietelplek

Frankfurter Allgemeine Zeitung | Frankfurt | Rebecca Hahn | 09 december 2016

Waarom zijn we eigenlijk zo gevoelig voor kietelen? Die vraag stelt de knapste koppen al duizenden jaren voor raadsels. Twee Duitse onderzoekers lijken door tests met ratten het begin van het antwoord te hebben gevonden.

Als laboratoriumrat van de Humboldt-Universiteit in Berlijn heb je een heleboel lol. Dat suggereert althans een video die twee daar werkzame neurobiologen onlangs op YouTube hebben gezet. Daarin is te zien hoe ratten gekieteld worden en daarbij van plezier piepen en in de lucht springen. Grappig. Maar het is veel meer dan dat: een tweeduizend jaar oud geheim.

Aristoteles piekerde al over de zin en onzin van het kietelen. Ook andere grote denkers hebben zich er later het hoofd over gebroken. Want hoe triviaal het fenomeen op zich ook is, het werpt een paar allesbehalve triviale vragen op.

In vakjargon wordt kietelen sinds 1897 met twee indrukwekkende namen aangeduid: knismesis (van het Griekse knizein voor ‘krabben, prikkelen’) en gargalesis (van gargalizein: ‘kietelen’). Met het eerste wordt het lichte kriebelen op de huid bedoeld, als die slechts zachtjes wordt aangeraakt. Deze vorm van kietelen is in het dierenrijk wijd verbreid. Elke hond die een vlo op zich voelt scharrelen, kent het. Vermoedelijk is dat ook precies de zin van van knismesis: de reactie op de lichtste beroeringen moet helpen het lichaam te beschermen tegen vreemde invloeden.


Gargalesis daarentegen roept meer vragen op. Dit is de naam voor het speelse kietelen, dat door iets meer druk meestal gegiechel uitlokt. Voordat men ook ratten op deze manier een vrolijke reactie kon ontlokken, werd gargalesis alleen bij mensen en primaten waargenomen. Charles Darwin zag daarin zelfs de oorsprong van de humor.
Veel mensen die gekieteld worden, voelen zich daarbij helemaal niet vrolijk. Ze lachen wel, maar wie daaruit afleidt dat ze vrolijk zijn, zou ook achter iedere traan bij het uien snijden diepe treurnis moeten vermoeden. Volgens een bepaalde hypothese zou het kietelen bij kinderen misschien afweerbewegingen trainen. De vrolijke gelaatsuitdrukking van de gekietelde zet aan tot doorgaan. Bij een gekweld gezicht zou het spel, en daarmee de nuttige afweeroefening, vermoedelijk snel afgelopen zijn.

Sommige psychologen zien in het kietelen een mogelijkheid om een band op te bouwen. Ouders zouden op deze manier al vroeg de angst voor aanraking bij hun kinderen wegnemen. Broertjes en zusjes kietelen elkaar vaak om een stevig gevecht te vermijden.

Een goed humeur

Maar een louter menselijk fenomeen is kietelen waarschijnlijk niet. De psychologen Christine Harris en Nicholas Christenfeld van de Universiteit van Californië denken eerder dat het een soort reflex is. Om deze hypothese te testen lieten ze hun assistente Meg Notman een apparaat bouwen dat ze ‘Mechanic Meg’ doopten. Uit Mechanic Meg stak een robotarm die, samen met de onderzoekers, de eenentwintig deelnemers aan de proef moest kietelen.

Althans, zo werd het de proefpersonen verteld. In feite was Mechanic Meg alleen maar een kostbare afleidingsmanoeuvre. Het apparaat trilde luid als je het inschakelde. Bovendien verlieten de onderzoekers demonstratief het vertrek om de – geblinddoekte – deelnemers het gevoel te geven dat ze met de robot alleen waren. Maar in werkelijkheid zat de echte Meg de hele tijd verstopt onder een tafellaken, waar ze onder vandaan kwam om de proefpersoon nu eens ‘als mens’, en dan weer ‘als robot’ te kietelen.

Doel van deze truc was om te vermijden dat men de uitslag van het experiment zou kunnen toeschrijven aan een slechte kietelprestatie van de robot. Op deze manier beleefden de deelnemers het kietelen elke keer met dezelfde kwaliteit. Het resultaat leek de onderzoekers te bevestigen: of nu mens of ‘machine’ aan de slag ging met de voetzolen van de proefpersonen, ze draaiden en kromden zich van het lachen. Toch stond het kietelen niet los van de stemming van de proefpersonen, meenden Harris en Christenfeld toen ze hun resultaten in 1999 presenteerden in het Psychonomic Bulletin & Review.

Darwin en Aristoteles hielden zich al bezig met kietelen bij mensen, onderzoekers uit Berlijn ontdekten onlangs dat ook ratten er plezier aan beleven.
Darwin en Aristoteles hielden zich al bezig met kietelen bij mensen, onderzoekers uit Berlijn ontdekten onlangs dat ook ratten er plezier aan beleven.

Dit vermoeden wordt nu bevestigd door het experiment van de Berlijnse biologen Michael Brecht en Shimpei Ishiyama. Alleen ratten die zich goed voelden, reageerden vrolijk piepend op het kietelen. Wanneer de onderzoekers de dieren op een verhoogd platform of onder een felle belichting plaatsten, waren ze angstig en vertoonden ze geen tekenen van vreugde. Charles Darwin beschouwde een goed humeur al als voorwaarde om door kietelen aan het lachen gemaakt te kunnen worden.

Een andere grote natuurvorser, de Engelsman Francis Bacon, die in de zeventiende eeuw de basis legde voor de moderne natuurwetenschap, was overtuigd van het tegendeel. Hij geloofde dat gekietelden zelfs wanneer ze zich niet goed voelden moesten lachen, of ze wilden of niet. Hoe pijnlijk dat kan worden, demonstreren verschillende overgeleverde martelmethoden. In de Dertigjarige Oorlog zou bijvoorbeeld het zogenaamde geitenlikken als marteling toegepast zijn. De voeten van het slachtoffer zouden daarbij in zout water gedompeld en aansluitend vastgebonden zijn, zodat geiten er het zout af konden likken. Menig slachtoffer werd naar verluidt zelfs doodgekieteld. Of kietelen werkelijk dodelijk kan zijn, is onduidelijk. Maar één ding is zeker: jezelf kietelen gaat niet – althans niet in de zin van de gargalesis die lachen uitlokt.

Alleen aan schizofrenie lijdende mensen kunnen zichzelf soms door kietelen aan het lachen maken. Bij gezonde mensen ontbreekt waarschijnlijk het verrassingselement

Alleen aan schizofrenie lijdende mensen kunnen zichzelf soms door kietelen aan het lachen maken. Bij gezonde mensen ontbreekt waarschijnlijk het verrassingselement. De kleine hersenen schijnen in het moment tussen het besluit jezelf te kietelen en de daadwerkelijke actie een signaal door te geven aan de somatosensorische cortex. Daar worden de tastgewaarwordingen verwerkt. Als dit hersengebied van tevoren gewaarschuwd wordt, kan de waarneming van het kietelen eenvoudig uitgeschakeld worden. Op die manier wordt een overprikkeling voorkomen.

Maar een andere diersoort kun je met een kietelaanval volledig in verwarring brengen: bij haaien is het genoeg om hun snuit te kietelen om ze in trance te brengen. Zelfbenoemde haaienfluisteraars passen deze techniek toe en maken op die manier zelfs grote exemplaren van de witte haai rustig. Vermoedelijk vervallen de dieren in een verstijving omdat in hun snuit bijzonder veel zenuwen samenkomen, die de prikkeling niet eenduidig kunnen interpreteren.

Minder verward reageerden de Berlijnse laboratoriumratten. Als men ze over de rug of de buik streek, piepten ze in ultrasonore frequenties. Als de kietelende hand zich verwijderde, huppelden de dieren er zelfs vrolijk achteraan. In de somatosensorische cortex werden intussen dezelfde cellen geactiveerd die ook bij het spelen werden geprikkeld. Dezelfde reactie kon ook worden opgewekt zonder kietelen, door elektrische stimulatie van die cellen.

‘Het lijkt erop dat we de kietelplek in de hersenen hebben gevonden’, schrijft Brecht. ‘De manier waarop de cellen reageren bij het kietelen lijkt erg op die bij het spelen. Misschien is het de functie van het kietelen om individuen tot samen spelen te bewegen, en krijgt het daardoor meer betekenis voor het sociale leven.’
De wetenschappers willen de nieuwe inzichten benutten om verdere vragen over de neuronale verwerking van het kietelen te onderzoeken. Want ook na meer dan tweeduizend jaar zijn nog lang niet alle raadsels rond deze eigenaardige gewaarwording opgelost.

Auteur: Rebecca Hahn

Frankfurter Allgemeine Zeitung
Duitsland | dagblad | oplage 382.000

Een van de belangrijkste kranten van Duitsland. Hoewel politiek onafhankelijk, wordt de FAZ over het algemeen een gematigd conservatief profiel toegedicht.

Dit artikel van Rebecca Hahn verscheen eerder in Frankfurter Allgemeine Zeitung.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.