• Al Jazeera
  • Politiek
  • Overleeft het ANC 2018?

Overleeft het ANC 2018?

Al Jazeera | Doha | William Gumede | 25 januari 2018

Het ANC viel eind vorig jaar bijna uiteen toen de partij een nieuwe leider moest kiezen. Begin 2019 wachten Zuid-Afrika algemene verkiezingen en daarbij zou het ANC haar meerderheid wel eens kunnen verliezen. Zo de partij voordien al niet alsnog uiteenspat.

Cyril Ramaphosa, de nieuwe partijleider van de Zuid-Afrikaanse regeringspartij African National Congress (ANC) is verwikkeld in een race tegen de klok om vóór de parlementsverkiezingen van 2019 de eenheid en het vertrouwen binnen de oudste Afrikaanse bevrijdingsbeweging te herstellen. Dat zal nog een zware klus worden na het partijcongres in december vorig jaar, waarbij de partij bijna uiteenviel in twee kampen. Onder president Jacob Zuma werd het ANC geteisterd door corruptie, schandalen en falend bestuur, raakte het tot op het bot verdeeld en heeft het in de belangrijkste steden en kiesdistricten de steun van zijn traditionele achterban verloren. De partij loopt het risico de volgende verkiezingen te verliezen.

Op het congres in december wisten ANC-leiders ternauwernood een breuk binnen de partij te voorkomen na de slopende strijd om het partijleiderschap tussen Cyril Ramaphosa en zijn tegenstander Nkosazana Dlamini-Zuma, de voormalige leider van de Afrikaanse Unie en de ex-vrouw van president Jacob Zuma.

Zuma ontslaan

Ramaphosa en het ANC staan dit jaar voor de moeilijke taak om de diepe kloof tussen de twee kampen te dichten. Het eerste obstakel op Ramaphosa’s weg is de kwestie of de voormalige ANC-leider en huidige president Jacob Zuma al op heel korte termijn uit het zadel gelicht moet worden – zoals Ramaphosa wil – of dat hij zijn regeerperiode tot 2019 mag uitzitten – zoals het kamp van Zuma wil.

Ramaphosa weet dat hij Zuma zo snel mogelijk, het liefst nog voor de president in februari de jaarlijkse State of the Nation uitspreekt, moet ontslaan om het slinkende vertrouwen in het ANC te herstellen, zowel in binnen- als in buitenland. Hij moet ook snel de leiding nemen over de regering, zijn eigen kabinet samenstellen en zijn beleidsprioriteiten bekendmaken om het vertrouwen van de bevolking en investeerders in de aanloop van de verkiezingen op te krikken.

Omdat het kamp-Zuma nog zo’n sterke greep heeft op het ANC, kan Ramaphosa de president niet meteen uit zijn ambt zetten, maar zal hij over een vertrekregeling moeten onderhandelen. Dat zal de nodige voeten in aarde hebben omdat Zuma en zijn verdedigers ongetwijfeld willen garanderen dat hij wordt gevrijwaard van strafvervolging. Ook is de kans groot dat Dlamini-Zuma en haar aanhang zullen eisen mee te regeren, dat wil zeggen dat zij een vinger in de pap willen hebben bij kabinetsbenoemingen en aanstellingen bij staatsbedrijven en de overheid. Ramaphosa zal dan misschien noodgedwongen incompetente volgelingen van Dlamini-Zuma op sleutelposities moeten benoemen om de eenheid binnen de partij te bewaren. Het zou zijn hervormingsplannen kunnen dwarsbomen.

Cyril Ramaphosa (l.), de nieuwe leider van het ANC, en president Jacob Zuma op het partijcongres in december 2017. – © Waldo Swiegers / Getty Images
Cyril Ramaphosa (l.), de nieuwe leider van het ANC, en president Jacob Zuma op het partijcongres in december 2017. – © Waldo Swiegers / Getty Images

Als hij de afbrokkelende steun voor het ANC een halt wil toeroepen, zal Ramaphosa de wijdverspreide corruptie moeten aanpakken. Hierbij zal hij op hevig verzet van het kamp-Zuma stuiten. Het kan zelfs op een scheuring binnen de partij uitlopen, omdat het ANC nog voor minstens de helft uit Zuma-volgelingen bestaat. Het instellen van een anti-corruptiecommissie, waar voormalig ombudsvrouw Thuli Madonsela vorig jaar al op aandrong, zal de eerste prioriteit van het ANC zijn.

President Zuma beloofde al eerder een onderzoekscommissie op te richten maar stelde dit voortdurend uit. Wat de commissie – als zij in 2018 wordt opgericht – gaat onderzoeken, zal grotendeels bepalen hoe verdeeld het ANC de verkiezingen ingaat. Om de eenheid te bewaren zal de partijleiding hoogstwaarschijnlijk aandringen op een zo breed mogelijke taakomschrijving om ook de corruptie in het blanke bedrijfsleven aan te kunnen pakken. Dit zou Zuma een ‘waardige’ uitweg bieden uit de talrijke corruptieonderzoeken die al tegen hem lopen.

Het kamp-Dlamini-Zuma ziet het voorstel voor gratis onderwijs ongetwijfeld graag uitgevoerd vóór de verkiezingen, om stemmen onder de minderbedeelden binnen te slepen

De noodlijdende economie uit het slop halen zou ook boven aan het lijstje van Ramaphosa moeten staan, wil hij het ANC in oude luister herstellen. Zuid-Afrika stortte in het eerste kwartaal van 2017 in een recessie: een aantal internationale ratingbureaus gaven het land de junkstatus. De werkloosheid ligt inmiddels rond de 30 procent.

In 2018 zal Ramaphosa waarschijnlijk proberen een sociaal partnerschap tussen de regering, het bedrijfsleven en de vakbonden tot stand te brengen om overeenkomsten te sluiten die het vertrouwen van investeerders moeten stimuleren. Een blauwdruk hiervoor ligt al klaar: begin vorig jaar wist Ramaphosa de partijen zover te krijgen in te stemmen met het instellen van een minimumloon.

Het zal vermoedelijk lastiger blijken de twee kampen binnen het ANC op één lijn te krijgen, aangezien Ramaphosa en Dlamini-Zuma over de belangrijkste beleidslijnen lijnrecht tegenover elkaar staan. Op het partijcongres botsten de twee groepen bijvoorbeeld over een voorstel om de grondwet zo aan te passen dat landonteigening zonder compensatie mogelijk wordt. Die onenigheid leidde bijna tot de voortijdige beëindiging van het congres. Het Ramaphosa-kamp was fel tegen, maar met de steun van de aanhang van Dlamini-Zuma werd het voorstel toch aangenomen. Hoewel Ramaphosa zich aan het einde van het congres alsnog achter de motie schaarde, vindt een groot deel van zijn aanhang dat de wetswijziging investeerders zal afschrikken, terwijl die juist hard nodig zijn om werkgelegenheid te scheppen.

Nog maar een paar maanden geleden verwierp het ANC een oproep van de populisten van de Economische Vrijheidsstrijders (EFF) om de grondwet aan te passen voor landonteigening zonder compensatie. Om deze wetswijziging vóór de verkiezingen van 2019 door te voeren is een tweederdemeerderheid in het parlement vereist. Zelfs als de EFF samen met het ANC vóór de motie stemt om die meerderheid te verkrijgen, zal een stemming waarschijnlijk verdeeldheid onder de ANC-parlementariërs zaaien omdat veel parlementsleden uit het Ramaphosa-kamp nog steeds tegen de maatregel zijn. Dit betekent dat het ANC zelfs met de steun van de EFF de benodigde tweederdemeerderheid misschien niet eens zal halen.

Strijdpunt

Een ander strijdpunt tussen de twee kampen is het onderwijs. Een dag voor aanvang van het partijcongres kwam Jacob Zuma, in een poging de campagne van Dlamini-Zuma een nieuwe impuls te geven, met een voorstel voor gratis hoger onderwijs voor de minderbedeelden. Zuma’s voorstel werd op het congres unaniem omarmd en besloten werd de maatregel ‘zo snel mogelijk’ door te voeren.

Nog geen jaar geleden had Zuma een commissie in het leven geroepen die de uitvoerbaarheid van een dergelijk voorstel moest onderzoeken. De commissie kwam tot de conclusie dat gratis onderwijs op dat moment financieel niet haalbaar was en adviseerde alternatieve modellen te onderzoeken. Ook het ministerie van Financiën heeft gezegd dat het voorstel niet realiseerbaar is, gezien het gebrek aan publieke middelen, dalende belastinginkomsten en de onlangs ingevoerde bezuinigingsmaatregelen in de publieke sector.

Het kamp-Dlamini-Zuma ziet het voorstel voor gratis onderwijs ongetwijfeld graag uitgevoerd vóór de verkiezingen, om stemmen onder de minderbedeelden binnen te slepen. Of het een aanslag op de staatskas is of het vertrouwen van investeerders schaadt, is van ondergeschikt belang.

Het lijkt erop dat Ramaphosa zijn plannen voor reorganisatie van het ANC en hervormingen om corruptie te bestrijden en het vertrouwen van investeerders te wekken, voorlopig in de ijskast moet zetten om de eenheid binnen het ANC te bewaren en ervoor te zorgen dat de partij als één geheel de verkiezingen ingaat.

Auteur: William Gumede
Vertaler: Astrid Staartjes

Al-Jazeera
Qatar | aljazeera.com

Onderdeel van het Qatarese medianetwerk dat vanuit Doha 250 miljoen huishoudens in 130 landen bedient.

Dit artikel van William Gumede verscheen eerder in Al Jazeera.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.