• 360 Magazine
  • Selectie van de week
  • Pandora Papers brengen geroofde kunstschatten aan het licht

Pandora Papers brengen geroofde kunstschatten aan het licht

© Wikimedia Commons
360 Magazine | Amsterdam | 12 oktober 2021

De Pandora Papers leggen niet alleen schimmige financiële transacties van de rijken der aarde bloot. Ook het bezit van dure kunstwerken en handel in illegaal verkregen antiquiteiten komen voorbij, zoals de zaak van een handelaar in gestolen Cambodjaans erfgoed.

Het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) in Washington kwam in bezit van de Pandora Papers via een niet-geïdentificeerde bron. Het lek bevat documenten van veertien bedrijven die zijn gekoppeld aan geheime offshorerekeningen in eigendom van miljardairs, beroemdheden, wereldleiders en machtige bedrijven.

Volgens eerste schattingen gaat het in totaal om zeker 32 biljoen dollar, zo’n 28 biljoen euro, aan fondsen die naar belastingparadijzen zoals Panama, Dubai, Monaco, Zwitserland, de Kaaiman- en Maagdeneilanden werden gesluisd om belasting te ontwijken en anonimiteit te garanderen. Dat geschatte totaal is exclusief niet-monetaire activa zoals kunst en onroerend goed.

Daarover schrijft The Guardian, een van de mediapartners die betrokken is bij de publicatie van de Pandora Papers: ‘Meer dan honderd miljardairs komen voor in de gelekte gegevens, evenals beroemdheden, rocksterren en bedrijfsleiders. Velen gebruiken lege vennootschappen om bezit van luxegoederen zoals onroerend goed en jachten te verhullen, evenals incognito-bankrekeningen. En er is zelfs kunst te zien, variërend van geplunderde Cambodjaanse oudheden tot schilderijen van Picasso en muurschilderingen van Banksy.’

Lees ook:

Kunst en antiquiteiten

‘Een van de prominente namen uit de kunstwereld die opduiken, is die van wijlen antiekhandelaar Douglas Latchford, een vooraanstaande kunstwetenschapper die, zo blijkt uit de Pandora Papers, offshoretrust gebruikte om geroofde kunst uit Cambodja te verkopen’, schrijft Sarah Cascone van Artnet.

Deze Latchford, die bekendstond om zijn handel in Zuidoost-Aziatische kunst en antiquiteiten met musea over de hele wereld, overleed op 2 augustus vorig jaar op negenentachtigjarige leeftijd. Een paar maanden eerder, in november 2019, had de officier van justitie van New York hem aangeklaagd wegens vermeende smokkel en handel in gestolen en geplunderde Cambodjaanse oudheden. Latchford werd daarnaast beschuldigd van het vervalsen van facturen en documenten over de herkomst van de voorwerpen en van het verhullen van handelsroutes om illegaal verkregen kunstwerken internationaal te kunnen smokkelen.

Nadat de autoriteiten lucht hadden kregen van de duistere transacties van Latchford, heeft hij geprobeerd zijn transacties te verbergen door trusts op te richten in belastingparadijzen, aldus The Washington Post: ‘De Pandora Papers onthullen hoe een beruchte kunsthandelaar, Douglas Latchford, en zijn familie trusts oprichtten in belastingparadijzen kort nadat Amerikaanse onderzoekers hem in verband brachten met geroofde Cambodjaanse artefacten. The Washington Post en haar ICIJ-partners zijn op jacht gegaan naar de antiquiteiten waarin Latchford en zijn medewerkers volgens de verdenking hebben gehandeld en onderzochten hoe offshorebedrijven werden gebruikt om misstanden in de mondiale kunsthandel te verbergen.’

‘Douglas Latchford was decennialang een romantische figuur die per helikopter zocht naar jungletempels’

Het onderzoek resulteerde in een rijk geïllustreerd, interactief artikel van Peter Whoriskey, Malia Politzer, Delphine Reuter en Spencer Woodman.

‘Douglas Latchford was decennialang een romantische figuur’, schrijven ze in The Washington Post. ‘De Engelsman was een ontdekkingsreiziger die zocht naar jungletempels en een kenner die verleid werd door de verfijnde details van oude beeldhouwkunst.

Met helikopters reisde hij naar afgelegen gebieden in Cambodja om steden uit het Khmer-rijk te bezoeken en hij trotseerde landmijnen om zijn nieuwsgierigheid te bevredigen. Vanaf de jaren zeventig verzamelde hij een van ’s werelds grootste privécollecties van Khmer-schatten, voornamelijk hindoeïstische en boeddhistische beeldhouwwerken, overblijfselen van een beschaving die duizend jaar geleden in Zuidoost-Azië bloeide. Hij schreef mee aan drie boeken over het onderwerp.

‘Het beeldhouwwerk en de architectuur die door de Khmer zijn gemaakt om hun goden en hun heersers te eren, behoren tot de belangrijkste artistieke meesterwerken van de wereld‘, schreef hij in Aanbidding en glorie het eerste van de drie boeken.

Latchford profiteerde van de opbrengst van antiquiteiten die waren geplunderd uit heilige tempels

Maar terwijl Latchford zijn eerbied betuigde voor de artistieke prestaties van de Khmer, profiteerde hij van de opbrengst van antiquiteiten die waren geplunderd uit de heilige tempels van die beschaving. Volgens Amerikaanse aanklagers betrof de decennialange plundering van Cambodjaanse locaties een van de meest verwoestende culturele diefstallen van de twintigste eeuw.’

Toen de Verenigde Staten Latchford in 2019 aanklaagden, leek het erop dat honderden gestolen voorwerpen die hij had verhandeld, konden worden geïdentificeerd en teruggestuurd: aanklagers eisten de verbeurdverklaring van ‘alle eigendommen’ die gedurende vier decennia afkomstig waren van zijn illegale handel. Maar Latchford stierf kort voor het proces en daardoor bleef een prikkelende vraag onopgelost: wat gebeurde er met al het geld en de geroofde schatten?

‘De geest van onze voorouders’

Het antwoord op die vraag kan nu, althans gedeeltelijk, worden gevonden in documenten die deel uitmaken van de Pandora Papers. Uit de door de ICIJ verkregen trust- en bedrijfsregistratiegegevens blijkt dat drie maanden nadat Amerikaanse onderzoekers Latchford begonnen te koppelen aan geroofde artefacten, hij en familieleden op belastingparadijs Jersey twee trusts oprichtten, genoemd naar de hindoegoden Skanda en Siva.

Skanda Trust beheerde de collectie antiquiteiten van Latchford. Onder de tientallen schatten bevonden zich bronzen beelden van Boeddha, Lokeshvara en andere religieuze figuren. Een van de objecten was een geroofde Naga-beeld met een waarde van 1,5 miljoen euro. De activa van Latchford in Skanda Trust werden later overgedragen aan Siva Trust.

De familieleden van Latchford betogen dat de trusts werden opgericht voor belastingdoeleinden en het in kaart brengen van het familiebezit, maar de geheimhouding eromheen is problematisch voor onderzoekers die pogen de mogelijk geplunderde items te traceren en te repatriëren.

Cambodjaanse ambtenaren zeggen niet te weten welke items Skanda in bezit had en nog nooit van Siva Trust te hebben gehoord. Hoe dan ook, Cambodja beschouwt de Khmer-relikwieën die zonder toestemming uit het land zijn gehaald als geplunderd en wil ze terug. Het land heeft een team samengesteld om duizenden werken op te sporen.

‘Deze objecten zijn niet zomaar decoraties, maar ze zijn begeesterd en worden beschouwd als levend’

‘We zullen het streven naar de terugkeer van ons erfgoed nooit opgeven’, aldus Phoeurng Sackona, de Cambodjaanse minister van Cultuur. ‘Deze objecten zijn niet zomaar decoraties, maar ze zijn begeesterd en worden beschouwd als levend,’ zei ze. ‘Het is lastig om het verlies voor onze tempels en ons land te kwantificeren; het verlies is als het kwijtraken van de geest van onze voorouders.’

De vertrouwelijke gegevens leidden tot een internationale jacht op Latchford-gerelateerde antiquiteiten door The Washington Post, de ICIJ, de BBC, The Guardian, Spotify en de Australian Broadcasting Corporation. Dit leidde tot een breed onderzoek naar de wereldhandel in kunst, een domein waarin lege vennootschappen en trusts smokkel verbergen en sommige beroemde instellingen en particuliere verzamelaars items van duistere oorsprong kopen.

Musea

Uit het onderzoek blijkt dat, hoewel een aantal musea in de afgelopen jaren verschillende aan Latchford gelinkte stukken hebben teruggegeven, er nog ten minste zevenentwintig van dergelijke stukken in vooraanstaande collecties aanwezig zijn.

Het Metropolitan Museum of Art in New York bezit minstens twaalf relikwieën die ooit eigendom waren van of verhandeld waren door Latchford. Nog eens vijftien werden gevonden in de collecties van het British Museum in Londen, de National Gallery of Australia, het Denver Art Museum en het Cleveland Museum of Art.

Deze en andere musea bezitten ook nog eens zestien relikwieën die werden verkocht door een medewerker van Latchford die volgens de aanklagers in gestolen waar handelde. Geen van de musea heeft van deze relikwieën documenten overlegd waaruit blijkt dat ze met toestemming van de Cambodjaanse overheid zijn geëxporteerd, soms domweg omdat de musea niet over dergelijke documenten beschikken.

Volgens critici was bekend dat Cambodjaanse tempels werden geplunderd

Dat een object door de handen van Latchford of die van zijn medewerkers is gegaan, wil natuurlijk nog niet zeggen dat het afkomstig is van plundering. Maar volgens critici was bekend dat Cambodjaanse tempels werden geplunderd, evenals de stroom van antiquiteiten die vervolgens te koop werd aangeboden. Elk verband met Latchford geeft musea de verantwoordelijkheid om de oorsprong van de stukken te onderzoeken en te onthullen, aldus de critici.

Internationaal geaccepteerde richtlijnen roepen musea en andere kopers op om de oorsprong van relikwieën ‘rigoureus te onderzoeken’ voordat ze worden aangeschaft en om hun bevindingen openbaar te maken. Musea beweren deze ethische richtlijnen te volgen en verweren zich tegen eventuele overtreding ervan met het argument dat de normen voor het verwerven van antiquiteiten in de loop der jaren zijn veranderd. Maar tegelijk blijken ze terughoudend te zijn om relikwieën terug te sturen naar het land van herkomst, zelfs als die items duidelijke tekenen van plundering vertonen, zoals beelden waarvan de voeten zijn afgehakt.

Lees ook

‘Beschuldigingen tegen Latchford zijn al bijna tien jaar een juridische kwestie’, liet Tess Davis aan The Washington Post weten. Davis is advocaat, archeoloog en de uitvoerend directeur van de Antiquities Coalition, een organisatie die campagne voert tegen de handel in culturele artefacten. ‘Museumdirecties hebben meer dan genoeg tijd gehad om het juiste te doen. Maar in plaats daarvan volgde een oorverdovende stilte.’

Mogelijk verandert er nu toch langzaam iets. Eerder al, in februari van dit jaar, liet Nawapan Kriangsak, de dochter van Latchford, die voorheen Julia Ellen Latchford Copleston heette, weten dat haar vaders collectie van Khmer-antiquiteiten met een waarde van 50 miljoen dollar naar Cambodja zou worden gerepatrieerd, meldt Artnet. De honderdvijfentwintig stukken worden beschouwd als de belangrijkste verzameling oude Cambodjaanse kunst in particuliere handen. Veel stukken ervan zijn waarschijnlijk gestolen.

Ondertussen worden sommige van ’s werelds meest toonaangevende musea nu strenger gecontroleerd op werken in hun collecties die ooit eigendom waren van de overleden verzamelaar. In het licht van de nieuwe onthullingen is het Metropolitan Museum of Art in New York nu ‘de stukken aan het beoordelen die via Latchford en zijn medewerkers in de Met-collectie terecht zijn gekomen’, zo zei een woordvoerder van het museum tegen Hyperallergic. ‘Terwijl we ons onderzoek voortzetten, zullen we waar nodig contact opnemen met de regering van Cambodja, waarmee we in het verleden een sterk en productief partnerschap hebben gehad.’

Vladimir Poetin

Ook al komt er mogelijk beweging in de affaire-Latchford, de Pandora Papers bevatten nog tal van andere aanwijzingen waarvan zal blijken dat ze de moeite waard zijn om te onderzoeken. Een opmerkelijke naam die in verband met kunst in de Pandora Papers wordt genoemd is volgens Artnet bijvoorbeeld die van Helena de Chair, de vrouw van de Britse conservatieve Tory-politicus Jacob Rees-Mogg. Haar holdingcompany is de begunstigde van een trust die ‘foto’s en schilderijen’ bezit ter waarde van 3,5 miljoen dollar.

En dan is er nog Konstantin Ernst, hoofd van het Russische tv-netwerk Channel One, die alom wordt gecrediteerd voor het zorgvuldig bewaken van het imago van Vladimir Poetin. Volgens de Pandora Papers bezit Ernst via een offshorebedrijf een van de twee versies van De woede van Achilles, een olieverfschilderij uit 1819 van de beroemde Franse schilder Jacques-Louis David. Het andere exemplaar van het werk bevindt zich in de collectie van het Kimbell Art Museum in Fort Worth, Texas. Het schilderij van Ernst is zeker 6,2 miljoen dollar waard, zo blijkt uit gegevens van ICIJ.

Gegeven het feit dat de Pandora Papers nog maar net zijn geopenbaard, mag worden verwacht dat er in de toekomst nog heel wat meer van dergelijke verrassingen boven water zullen komen.

Lees ook:

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.