• Expresso
  • Cultuur
  • Slavernijmonument verdeelt Portugezen

Slavernijmonument verdeelt Portugezen

Expresso | Christiana Martins | 02 april 2018

In Lissabon bestaan plannen voor een slavernijmonument, maar ook voor een museum gewijd aan de ontdekkingsreizen. Vallen die twee wel te combineren?

In 2019 zal in Lissabon een monument onthuld worden dat herinnert aan de Portugese rol bij de handel in zes miljoen slaven. Maar het plan verdeelt nu al de publieke opinie. Het monument werd voorgesteld door een vereniging van Portugezen van Afrikaanse afkomst en moet verrijzen aan de Ribeira dos Naus, het oude marinekwartier van de stad. Tegelijk wordt in het verkiezingsprogramma van burgemeester Fernando Medina gepleit voor een ambitieuzer plan: de bouw van een museum voor ontdekkingsreizen. Sommigen vinden dat de twee initiatieven verenigbaar zijn, maar dit gaat niet zonder polemiek.

‘Om racisme te bestrijden is het nodig om symbolische gedenkplaatsen neer te zetten. Wij voelen sterk de noodzaak om juist een monument tegen de verheerlijking van de ontdekkingsreizen op te richten,’ vertelt Beatriz Dias, president van DJASS – de vereniging van mensen van Afrikaanse afkomst die met het plan voor het monument kwam.

Lissabons cultuurwethouder Catarina Vaz Pinto vertelt dat de gemeenteraad van het monument een ‘plek van erkenning en hommage wil maken, maar ook van reflectie over mensenrechten en educatie over dit thema’. Verder wordt het volgens haar ‘een symbolische veroordeling van alle huidige vormen van onderdrukking, bevooroordeling en discriminatie, vooral wanneer die ook nu nog een erfenis van de slavernij vormen.’ Maar als haar gevraagd wordt of het oprichten van een monument niet in tegenspraak is met het stichten van een museum voor ontdekkingsreizen, geeft ze geen direct antwoord. Ze verzekert slechts dat de raad ‘de geschiedenis van slavernij in de stad Lissabon wil onderkennen en belichten’.

Een tegelafbeelding van een kokende slaaf in het stadsmuseum van Lissabon. – © Maurizio Borgese / HH
Een tegelafbeelding van een kokende slaaf in het stadsmuseum van Lissabon. – © Maurizio Borgese / HH

Nadat duizend inwoners van Lissabon stemden voor de oprichting van een slavernijmonument en het plan werd aangenomen, kwam er 100.000 euro beschikbaar voor de verwezenlijking ervan. Beatriz Dias erkent dat er met deze som niet veel meer dan een beeldhouwwerk kan komen, al was de ambitie van de DJASS oorspronkelijk om een ruimte te creëren om ‘de dialoog te stimuleren en zichtbaarheid te geven aan dat deel van de bevolking dat nu naar de rand van de stad gedrukt wordt’.

Voordat zij met het plan voor een monument kwam, bezocht Beatriz Dias andere steden waar de slavernij herdacht wordt. In Amsterdam en Liverpool bestaan bijvoorbeeld al slavernijmusea [dit klopt niet, Amsterdam onderzoekt momenteel de mogelijkheden van zo’n museum]. ‘Het is onze wens dat dit monument een eerste van een serie herdenkingsplaatsen wordt waar de nationale verbeelding van het Portugese koloniale project bevraagd kan worden,’ legt zij uit.

‘De viering van de afschaffing van de slavernij en het daarbij horende verzet van tot slaaf gemaakte volken berust grotendeels op fictie’

João Pedro Marques, een historicus die meerdere boeken over de koloniale tijdperk schreef, is het niet helemaal met haar eens. Op zich vindt hij het een goed idee om de door de Portugezen vanuit Afrika over de hele wereld verscheepte slaven eer te bewijzen. Wat hem betreft zou het ideaal zijn om een museum voor ontdekkingsreizen te creëren met daarin ‘een zaal, vleugel of ruimte waar de slavernij in objecten zichtbaar wordt gemaakt’. Volgens hem berust echter ‘de viering van de afschaffing van de slavernij en het daarbij horende verzet van tot slaaf gemaakte volken grotendeels op fictie. Het is een verdraaiing van de geschiedenis, omdat er tijdens het abolitionisme in de Afrikaanse Portugese koloniën geen openlijk verzet tegen de slavernij bestond.’

De eerste groep Afrikaanse slaven stapte in 1444 in Portugal van boord. Na een decreet van koning Manuel I in 1512 kreeg Lissabon het monopolie op de slavenhandel in het hele rijk, waarna het land kon uitgroeien tot de belangrijkste steunpilaar van deze handel ter wereld. Vijf eeuwen later zorgt het thema nog steeds voor polemiek, zoals bleek uit een stuk op de Amerikaanse site Politico van vorige maand. Onder de titel ‘Portugal confronts its slave trade past’ vertelt het over de reis van Marcelo Rebelo de Sousa naar het eiland Gorée bij Senegal, van waaruit de slavenschepen vertrokken. Het herinnert er fijntjes aan dat de Portugese president ervoor koos om geen excuses te maken voor de rol van zijn land in de slavenhandel.

Auteur: Christiana Martins
Vertaler: Valentijn van Dijk

Expresso
Portugal | weekblad | oplage 71.465

Het eerste weekblad voor de moderne Portugees kwam uit in 1973. Het wist direct lezers aan zich te binden door zijn kwaliteit, onafhankelijkheid en het originele, grote formaat. Tegenwoordig verschijnt de krant op Berliner.

Dit artikel van Christiana Martins verscheen eerder in Expresso.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.