• Die Welt
  • Politiek
  • Stel het partijenstelsel ter discussie

Stel het partijenstelsel ter discussie

Die Welt | Berlijn | Andreas Barthelmess | 13 november 2018

De Duitse kiezer is uitgekeken op partijen en ‘Koalitionspolitik’ die groezelige resultaten oplevert. Het presidentiële systeem en het sterk gepersonaliseerde districtenstelsel zijn veel beter voorbereid op dit ontwrichtende tijdperk.

Door tegenstrijdige verwachtingen van SPD, CDU en nu ook de CSU bij hun voormalige kiezers zijn de volkspartijen vrijwel opgebrand. Bij de SPD wilde het Neue Mitte sociale hervormingen, terwijl de oude kameraden het systeem van werkloosheidsuitkeringen juist helemaal niet pruimden. Bij CDU/CSU waren sommigen blij met de liberalisering, zelfs sociaaldemocratisering onder Merkel, maar raakten anderen door de open grenzen van de partij vervreemd.

Zo hebben de conservatieven van rechts voor de AfD en die van links voor Die Linke gekozen, terwijl de succesvolle, progressieve Duitsers een moderne ‘beweging van het midden’ willen. Ze voelen zich meer thuis bij de FDP en de Grünen, wier posterboys de vervelende generatie X voorbij zijn gestreefd. Christian Lindner (FDP) rijdt in een vintage Porsche, Robert Habeck (Grünen) gaat in een nonchalante outfit de verkiezingsstrijd in.

Door hun persoonlijkheid radicaal voorop te stellen, doen ze de kiezer de spruitjeslucht van de partij vergeten. Daarentegen lijkt Alexander Dobrindt (CSU) met zijn gouden sneakers een mislukte hipster en maakt Dorothee Bär (CSU) met haar interview over hoge hakken ook een heel merkwaardige indruk. Wie vraagt zich nog af hoe het komt dat de niet zo glamoureuze conservatieven met hun toekomstangst zich tot de AfD of Die Linke aangetrokken voelen?

De Reichstag in Berlijn, waar de Bundestag sinds 1999 weer zetelt – © HH
De Reichstag in Berlijn, waar de Bundestag sinds 1999 weer zetelt – © HH

Bij de SPD begon de neergang met de hervormingen van Agenda 2010 (een SPD-plan voor hervorming van de arbeidsmarkt en het systeem van sociale verzekeringen) en het vertrek van Gerhard Schröder. Terwijl hij de partij met zijn charme en brutaliteit nog bij elkaar wist te houden, stortte die na zijn vertrek in.

Wat Agenda 2010 voor de SPD was, is de vluchtelingencrisis voor de CDU. In beide gevallen kwam het tot een strijd tussen zeer tegengestelde richtingen, die uitpakte in het voordeel van de liberalen en de voorstanders van globalisering, maar de andere kant ging daar niet in mee. Zo hebben de twee volkspartijen zichzelf opgeblazen.

De partijen zelf hebben deze ontwikkeling verdrongen. In de eerste plaats konden ze na de Bondsdagverkiezingen van 2005 geen klassieke tweepartijencoalitie vormen, zoals zwart-geel, rood-groen of rood-geel. Toch kwam er ook geen driepartijencoalitie tot stand. Het voelt alsof we ons vandaag de dag al dertien jaar in een eeuwige Grote Coalitie bevinden. De kiezers constateren dat – hoe ze ook stemmen – ze toch altijd dezelfde regering krijgen. Dat schokt niet alleen hun geloof in democratische zelfbeschikking, ze verliezen ook het vertrouwen in de partijen en daarmee – ten onrechte – in de democratie.

Technologische ontwrichting

Zolang de economie groeit en de werkloosheid daalt, kan de politieke en technologische ontwrichting worden verdrongen. Dat is in Duitsland gebeurd. Duitsers hebben een ingenieursmentaliteit. Des te sceptischer staan ze tegenover de nieuwe en radicale veranderingslogica die de uitdagers van de liberale democratie hun opdringen: in de media door Facebook, Twitter en Instagram, politiek door de nationalistische neochauvinisten in Rusland, Hongarije, Italië en de VS.

De geglobaliseerde en gedigitaliseerde nieuwe wereld waarin we nu leven is in alles het tegengestelde van waar Duitsland tot voor kort voor stond: vaste banen in de industrie, alom betrouwbare certificering en een door de werkende meerderheid gefinancierde welvaartsstaat. Dat wordt door de onvoorstelbare opkomst van Apple, Amazon en Alibaba allemaal ter discussie gesteld. In plaats van de trotse, innovatieve NV Duitsland is het land nu alleen nog maar een afzetmarkt voor deze winner-takes-it-all-platforms.

De kiezers constateren dat ze toch altijd dezelfde regering krijgen

De politiek reageert hulpeloos op de eisen van de tijd. De retoriek tegen de AfD en andere vijanden van de liberale democratie is oudbakken en moraliserend en maakt totaal geen indruk. Voor straf is de EU invoerrecht gaan heffen op spijkerbroeken en whiskey made in USA, in plaats van eindelijk de techgiganten aan te pakken die zo goed als geen belasting betalen en ongereguleerd hun cultuurbepalende monopolie in Europa uitrollen.

De Duitse politiek zit gevangen in de logica van het verleden. En dat wil zeggen: de logica van de partijen. Hoewel de partijenstaat onder verwijzing naar de Republiek van Weimar in de gangbare opvatting binnen de politieke wetenschap tot nu toe gold als een betrouwbaar, democratisch integratiesysteem, wordt die staat nu opeens een gevaar.

Want zoals Maassen-gate (de rel rond Hans-Georg Maassen, hoofd van de binnenlandse veiligheidsdienst, wiens promotie door Merkel tot staatssecretaris van Binnenlandse Zaken op grote weerstand stuitte) heeft laten zien, maakt de partijlogica groezelige compromissen noodzakelijk. Daardoor neemt de boosheid op de politiek toe. Besluitvormingsprocessen in partijen zijn vanwege de gecompliceerde machtsverhoudingen nu eenmaal taai. De partijen reageren veel te langzaam op uitdagingen waar de moderne tijd hen mee confronteert. En dat schrikt het dringend noodzakelijke politieke talent af.

De versplintering van het partijensysteem, met in de toekomst zes of meer partijen die alle ongeveer even groot zijn, verscherpt deze situatie nog eens. Regeringscoalities van drie partijen moeten meer compromissen sluiten dan wanneer er twee partijen meedoen. Tegelijkertijd nemen door het echo chamber effect op de sociale netwerken (denkbeelden worden versterkt en uitvergroot door ze binnen een gesloten systeem te communiceren en steeds te blijven herhalen) de willekeur en het egoïsme binnen het politieke milieu toe. Ze zijn steeds ontevredener over hun eigen compromissen.

Macron

In Frankrijk heeft Emmanuel Macron met zijn La République En Marche een frisse beweging op poten gezet. Donald Trump agiteert tegen het establishment, hoewel hij als republikein daar juist een vertegenwoordiger van is.

Terwijl in een presidentiële democratie en in een districtenstelsel mensen rechtstreeks moeten kiezen tussen twee kandidaten (Macron of Le Pen), waardoor de zelfwerkzaamheid van de burger wordt gemaximaliseerd, is in een partijenstaat het compromis gedelegeerd aan de partijen. Niet de verkiezingsuitslag bepaalt wat voor regering er komt, maar een coalitie van partijen. Daarbij geldt: hoe meer partijen, hoe meer opties er zijn om een coalitie te vormen. En aan het eind van het proces is het aantal teleurgestelde kiezers des te groter.

Dat verlamt de politiek. In staten als Duitsland, Spanje en Italië heeft men dit vanwege de ervaring met een dictatuur ooit echt zo gewild. Maar nu is het een nadeel. Het presidentiële systeem en het sterk gepersonaliseerde districtenstelsel zijn veel beter voorbereid op dit ontwrichtende tijdperk. Ze maken het politieke proces directer en eenvoudiger dan bij coalitieregeringen met een toenemend aantal partijen. Gecompliceerde veelpartijensystemen blokkeren zichzelf. De toekomst ligt bij flexibele, mobiele digitale platforms als En Marche.

Zo ziet de Piratenpartij het ook. Maar technerds op sandalen maken weinig kans om door het midden van de samenleving gehoord te worden. In dat midden wachten de voormalige kiezers van de volkspartijen op nieuw politiek aanbod en nieuwe politieke participatieformats. Wie het systeem ‘democratie’ wil behouden, moet het besturingssysteem ‘partijenstaat’ ter discussie stellen. De politiek van de toekomst is digitaal.

Auteur: Andreas Barthelmess

Die Welt Welt
Duitsland | dagblad | 202.000

Profileert zich als conservatief. Op economisch gebied zeer uitgebreid, ook aandacht voor toerisme en de huizenmarkt. In 1946 door de Britten in Hamburg opgericht.

Dit artikel van Andreas Barthelmess verscheen eerder in Die Welt.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.