• The Intercept
  • Politiek
  • Turkije voorloper gebruik dodelijke drones

Turkije voorloper gebruik dodelijke drones

The Intercept | New York | Umar Farooq | 04 september 2019

Het gebruik van dodelijke drones is geen monopolie meer van de VS. Turkije is verder dan andere landen met de ontwikkeling van eigen drones, het is ook het enige land dat ze geregeld inzet op eigen bodem, bij haar decennialange strijd tegen de separatisten van de Koerdische Arbeiderspartij, de PKK.

Door een drone op de korrel genomen worden is voor de meeste mensen geen pretje. Maar dat was niet te merken aan de tienduizenden toeschouwers op een vliegshow vorig najaar. Een militaire drone die daar was opgestegen, stuurde zijn beelden door naar een reusachtig beeldscherm op het podium. De opnamen van het publiek waren zo gedetailleerd dat je op het scherm je eigen gezicht in de massa kon herkennen. De toeschouwers zagen hetzelfde als de bestuurder van de drone. De kruisdraden die op de menigte zijn gericht, en cijfers over de hoogte en positie van de drone. ‘Je bent in beeld! Zwaai maar!’ riep de omroeper, waarop het publiek in gejuich uitbarstte.

Het leek een vliegshow als zovele, maar er was iets bijzonders mee. Deze show werd namelijk niet gehouden in de VS, pionier op het gebied van militaire drones en de plaats waar dit soort demonstraties meestal plaatsvinden, maar in Turkije, bij Istanbul. En dat onbemande vliegtuigje dat door het publiek werd toegejuicht, was ook niet in Amerika gemaakt, maar in Turkije. De toeschouwers waren blij dat ze in het vizier werden genomen omdat hun land daarmee bewees dat het zich bij de technologisch meest geavanceerde naties van de wereld had geschaard.

Voor hun land was het tweede dronetijdperk aangebroken. Daarin is het gebruik van dodelijke drones geen monopolie meer van de VS, het eerste land dat na 9/11 raketten door onbemande vliegtuigen liet afvuren. Uit onze wereldwijde telling van dodelijke droneaanvallen blijkt dat Turkije zich op dit vlak kan meten met de VS en Groot-Brittannië. Het gebruikt bewapende drones tegen IS in Syrië en langs de grenzen met Irak en Iran, waar de constante aanwezigheid van Turkse drones het tij heeft gekeerd in de decennialange strijd tegen de opstandelingen van de Koerdische Arbeiderspartij, de PKK.

Primeur

De VS had in 2001 de primeur van de allereerste droneaanval ter wereld en bleef meer dan tien jaar de belangrijkste gebruiker van onbemande vliegtuigen. Maar tegenwoordig beschikken al meer dan tien landen over deze technologie. Groot-Brittannië, Israël, Pakistan, Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Egypte, Nigeria en Turkije hebben sinds 2015 allemaal bewapende drones ingezet. Pogingen van Washington om de proliferatie tegen te gaan met exportbeperkingen hebben de wereldwijde zucht naar deze technologie niet kunnen beteugelen.

‘We zijn allang het stadium gepasseerd dat de proliferatie van gewapende drones nog te beheersen is,’ zegt Chris Woods, een journalist die zich met zijn onderzoeksorganisatie Airwars al meer dan tien jaar in het gebruik van drones verdiept. ‘Er zijn zo veel staten en niet-statelijke actoren die gewapende drones hebben en die ze zowel binnen als buiten hun landsgrenzen inzetten, dat we ons al lang en breed bevinden in het tweede dronetijdperk, het tijdperk van de proliferatie.’

De Amerikaanse export van Predator- en Reaper-drones staat onder streng toezicht van het Congres, dus de aanschaf daarvan blijft een lang en omslachtig proces. Daarom kiezen sommige afnemers voor China, dat al aan een tiental landen zijn CH-4 heeft geleverd, die vergelijkbaar is met de Predator (maar nog niet zo geavanceerd als de Reaper). En ook al zouden grote landen als Amerika of China de verkoop van deze wapens aan banden leggen, de geest is nu uit de fles: de technologie kan worden nagemaakt. Dat heeft Turkije gedaan. En Turkije is niet alleen verder dan andere landen met de ontwikkeling van eigen drones, het is ook het enige land dat ze geregeld inzet op eigen bodem, tegen eigen burgers.

De Turkse president Erdogan poseert bij een TB2-drone met onder andere Selçuk Bayraktar (links). Bayraktar is de grondlegger van het Turkse droneprogramma. – © Turkse Overheid / Murat Cetinmuhurdar / Handout
De Turkse president Erdogan poseert bij een TB2-drone met onder andere Selçuk Bayraktar (links). Bayraktar is de grondlegger van het Turkse droneprogramma. – © Turkse Overheid / Murat Cetinmuhurdar / Handout

Als het droneprogramma van Turkije al een grondlegger heeft, dan is dat Selçuk Bayraktar. In 2005 trommelde hij een groep Turkse ambtenaren op voor een kleine demonstratie van zijn zelfgebouwde drone. De 26-jarige ingenieur had elektrotechniek gestudeerd aan de beste universiteit van Turkije, had in Amerika zijn master behaald aan de universiteit van Pennsylvania en deed promotieonderzoek aan het Massachusetts Institute of Technology. Hij werkte in de voorhoede van een technologie waarvan hij al wist dat die een revolutie in het krijgswezen teweeg zou brengen.

De ambtenaren zagen zijn drone wegvliegen. En met de armen over elkaar zagen ze het teruggekeerde vliegtuigje ook weer over de landingsbaan in de handen van Bayraktar stuiteren. ‘Boeing, Lockheed, dat zijn grote bedrijven, nietwaar?’ zei Bayraktar. ‘Wij maken die systemen ook. Als Turkije zijn steun geeft aan dit project kan ons land over vijf jaar makkelijk een leidende positie in de wereld hebben.’

De ambtenaren waren niet meteen door Bayraktars brutale verkooppraatje overtuigd. Hij was relatief onbekend bij de machthebbers in Ankara. Zijn eveneens als ingenieur opgeleide vader had in 1984 het familiebedrijf Bayraktar Makina opgezet, dat auto-onderdelen produceerde voor de nationale auto-industrie die Turkije toen wilde ontwikkelen. Sinds begin deze eeuw richt het bedrijf zich meer op onbemande vliegtuigen. In 2007 is Bayraktar met zijn promotie-onderzoek gestopt en naar Turkije teruggekeerd om daar al zijn tijd in drones te steken. Het vergde nog een aantal jaren en enkele onverwachte veranderingen in de internationale verhoudingen voordat hij zijn huidige spilpositie in het Turkse droneprogramma veroverde.

Toen hij in 2005 zijn eerste drone demonstreerde, had Turkije al een droneprogramma. Dat was opgezet door de grote Turkse wapenfabrikant
Turkish Aerospace Industries (TAI). Maar in Ankara, en vooral in de toen nog almachtige legertop, achtte men het beter om technologie van Amerika en Israël te kopen dan om zelf iets te ontwikkelen, ook al was Turkije vaak genoeg door die bondgenoten teleurgesteld. Vanwege de invasie van Cyprus had de VS in 1975 immers een wapenembargo tegen Turkije ingesteld. Dat vertroebelde de betrekkingen met Washington en stimuleerde het streven naar een eigen defensie-industrie.

Feniks

Het eerste dronetijdperk begon voor Turkije op ouderwetse wijze: in 1996 kocht het bij het Amerikaanse bedrijf General Atomics zes onbewapende drones. Die GNAT 750’s waren simpele toestellen voor het maken van video-opnamen. Ze werden in het overwegend Koerdische zuidoosten van
Turkije ingezet tegen de separatisten van de PKK, die zich daar in het onherbergzame berggebied schuil konden houden voor de Turkse troepen.
In 2006 bestelde Turkije tien ongewapende Heron-drones van Israël, dat al sinds de jaren zeventig over onbemande vliegtuigen beschikt.

Het duurde vijf jaar voordat Israël de drones geleverd had. Vervolgens beweerde Ankara dat de motoren en de filmapparatuur opzettelijk waren gesaboteerd. De drones werden teruggestuurd om dat te herstellen, wat weer enkele jaren in beslag nam. Toen de Herons uiteindelijk in gebruik werden genomen, werden ze aanvankelijk bediend door Israëli’s. Die werden er door de Turkse overheid van verdacht de opgenomen beelden door te sluizen naar de Israëlische inlichtingendienst. De Herons waren duidelijk niet de oplossing voor Turkijes behoefte aan militaire drones.

In 2010 verbrak Turkije de diplomatieke betrekkingen met Israël nadat negen Turken door Israëlische militairen waren gedood bij de onderschepping van een schip dat naar de Gazastrook voer. Later dat jaar onthulde Turkije een eigen alternatief voor de Israëlische Heron: de door TAI ontwikkelde Anka (‘feniks’). Die heeft een spanwijdte van 17 meter, vliegt tot bijna 10 kilometer hoogte en kan 24 uur in de lucht blijven, maar is net als de Heron niet van wapens voorzien.

Turkije is het enige land dat drones inzet tegen eigen burgers

Turkije kon destijds ook beeldmateriaal en andere inlichtingen verzamelen met een handvol Predators die door Amerikaanse militairen werden bediend. Maar bewapende drones wilde Washington niet aan Turkije verkopen, uit angst dat die een bedreiging zouden vormen voor Israël. Tegen 2016 was Turkije dan ook zover dat het niet meer leunde op zijn NAVO-bondgenoot, maar zichzelf als rivaal zag in een wapenwedloop met Washington en andere NAVO-landen. De ontwikkeling van een eigen drone werd een topprioriteit en Bayraktar kreeg zijn kans.

Een paar jaar daarvoor had hij van het leger niet eens toestemming gekregen om zijn eigen drones met scherpe munitie te testen. Promotie berustte in de Turkse krijgsmacht vaak niet op verdienste, maar op aantoonbare minachting voor het islamitische geloof. De militaire top stond dus zeer wantrouwend tegenover gelovige moslims zoals de familie Bayraktar. Maar met zijn ongezouten kritiek op de Turkse afhankelijkheid van Israëlische wapens werd de jonge ingenieur stilaan een bekendheid, en hij begon gehoor te krijgen in de juiste kringen. In 2006 had hij al een door het Turkse leger uitgeschreven prijsvraag voor een onbemande minidrone gewonnen. Ankara bestelde er negentien voor gebruik in het zuidoosten van het land.

De Bayraktars onderhielden warme banden met lagere militairen. Ze haalden soldaten over om hen mee te laten gaan op operaties, om in kaart te kunnen brengen waar die in het veld precies behoefte aan hadden. Dat betaalde zich uit in 2015, toen ze de aandacht van de legertop trokken met de opzienbarende demonstratie van hun meest geavanceerde drone, de TB2. Die wist van 4 kilometer hoogte op 8 kilometer afstand een doelwit te raken met een lasergeleide granaat van Turkse makelij. Datzelfde jaar kwam Bayraktar ook op een andere manier dichter bij de macht: hij trad in het huwelijk met de jongste dochter van Erdogan. Sindsdien is zijn dronebedrijf hofleverancier voor het Turkse leger.

De TB2 vormt nu de ruggengraat van Ankara’s militaire activiteiten in de lucht. Hij kan 24 uur lang op 7 kilometer hoogte blijven vliegen, maar is voor zijn communicatie afhankelijk van grondstations. Van daaruit kan hij tot 150 kilometer vliegen met 55 kilo aan explosieven. De meer dan 75 TB2’s die de Turkse krijgsmacht nu inzet, maken bij elkaar zo’n 6000 vlieguren per maand en hebben het aanzien van de strijd tegen de PKK veranderd. PKK-leden kunnen zich in het zuidoosten niet langer in grote groepen verplaatsen, zoals in 2011 nog mogelijk was.

Droneheld

Het filmpje van Bayraktars eerste demonstratie in 2005 is inmiddels viraal gegaan en de man zelf is een nationale ster geworden, de Turkse droneheld. In de VS richt het debat over dodelijke drones zich vooral op de gevaren van de Amerikaanse technologie. Maar dankzij de internationale verspreiding daarvan en de beperkte Amerikaanse aandacht voor wat er buiten het land gebeurt, is Turkije inmiddels een van de meest intensieve gebruikers van dit wapen.

In het zuidoosten van het land zijn bijna voortdurend drones in de lucht. Bijna elke dag is er wel een Turkse drone die een doelwit bestookt of de locatie doorgeeft om het te laten bombarderen door een F-16 of een helikopter. De Turkse strijdkrachten hebben de PKK de afgelopen twee jaar tot ver in het noorden van Syrië en Irak bestreden, en dat ze daarbij vanuit de lucht opstandelingen konden doden met drones, oogst bewondering bij een bevolking die toch al in de greep is van een oplaaiend patriottisme.

Selçuk Bayraktar en zijn vrouw Sümeyye Erdogan Bayraktar –dochter van president Erdogan – inspecteren een Phantom 4-jachtvliegtuig/ bommenwerper tijdens Teknofest Istanbul, een luchtvaart- en technologiefestival dat plaatsvond op 20 september 2018 en was georganiseerd om Turkijes technologische en militaire vooruitgang te promoten en onder de aandacht te brengen.

In januari 2019 kondigde de Oekraïense president Porosjenko de aanschaf aan van twaalf TB2’s, een deal waarmee naar schatting 69 miljoen dollar gemoeid is. Ook diverse andere landen, waaronder Pakistan en Qatar, staan al in de rij voor de Turkse drones. – © Arif Hudaverdi Yaman / Anadolu Agency / Getty

Volgens officiële bronnen hebben Turkse TB2’s van januari tot april 2018 in het noordwesten van Syrië 449 mensen gedood met lasergeleide bommen van Turkse makelij. Ook in Noord-Irak zijn tientallen mensen gedood, waaronder PKK-kopstukken achter wie Ankara al tientallen jaren aan zat. En binnen Turkije hebben luchtaanvallen van drones in het overwegend Koerdische zuidoosten sinds 2016 al minstens vierhonderd levens gekost. Met die aanvallen maakt het leger zich in Turkije erg populair. De ranke TB2’s met hun driehoekige staart achter de propeller zijn uitgegroeid tot een curieus cultureel icoon. Een handjevol drones is zelfs door Erdogan persoonlijk gesigneerd.

Maar bij het door Turkije omarmde beleid van moord op afstand rijzen dezelfde zorgen omtrent mensenrechten als meer dan tien jaar geleden rond de Amerikaanse dronecampagne. Er zijn aanwijzingen dat de Turkse drones ook burgerslachtoffers maken. ‘Aan een bewapende drone kun je je niet overgeven,’ zegt Chris Woods van Airwars. ‘Een bewapende drone kan jou niet arresteren. Die drones kunnen maar op één manier reageren, namelijk met dodelijk geweld. En dat is een grote zorg, zeker als ze voor binnenlands gebruik worden ingezet.’

Offerfeest

Droneaanvallen waar de regering trots op is, worden breed uitgemeten in de media. Maar niet over alle operaties geeft de regering evenveel openheid.Vorig najaar is Tahir Temel met zijn familie noodgedwongen uit de provincie Hakkâri verhuisd naar de stad Van. De wegen naar het bergdorp Ogul, op zo’n twintig kilometer van de Iraakse grens, zijn bezaaid met militaire controleposten. Volgens Temel hebben 23 van de 25 families besloten dat ze hun dorp beter voorgoed kunnen verlaten dan dagelijks door militairen te worden ondervraagd.

Het ging mis op 31 augustus 2017, toen Temels broer omkwam en drie andere familieleden gewond raakten bij een droneaanval. ‘Onze moeder woont in het dorp, dus mijn broer reed daar met nog drie anderen naartoe voor het Offerfeest. Ze wilden haar eigenlijk ophalen om het in de stad te vieren, maar het werd al laat, dus besloten ze daar in de buurt te picknicken,’ zegt Temel als we hem spreken. Zijn broer Mehmet was een bouwvakker van 35, vader van twee dochters en een zoon. De week ervoor had hij nog aan de bouw van het ziekenhuis in de naburige stad Hakkâri gewerkt.

Een handjevol drones is zelfs door Erdogan persoonlijk gesigneerd

Volgens Tahir Temel en een onderzoek van lokale advocaten was Mehmet Temel met drie mannen uit het dorp naar Ogul gereden. Toen ze uit Hakkâri vertrokken, kwamen ze langs een controlepost, waar de politie hun identiteitsbewijzen controleerde. Op zo’n driehonderd meter van hun huis installeerden ze zich in de schaduw van een boom voor een barbecue.

Twee van de overlevenden, Ibrahim Tarhan en Musa Sak, hebben aan een delegatie van regionale mensenrechtenadvocaten verklaard dat er een grijze Mitsubishi pick-uptruck bij hen stopte. Er stapten vier gewapende mannen uit, de overlevenden vermoeden dat het PKK-leden waren. Een van hen vroeg Mehmet Temel wat ze daar deden en tot welke stam hij behoorde. Toen de vreemdelingen terugliepen naar hun auto, sloeg er een granaat in. Sak vertelde de advocaten dat hij nog weet dat alles met een dikke laag stof werd bedekt en dat Temel en twee van de vreemdelingen roerloos bleven liggen. Bang voor een tweede inslag hielden Sak en Tarhan snel een auto uit het dorp aan om ze naar het ziekenhuis in de stad te brengen.

‘Ze waren gewoon aan het picknicken, vlak bij waar ze woonden,’ zegt Tahir. ‘Ze waren een controlepost gepasseerd om er te komen, dat is geen makkelijke checkpoint, de politie wil daar echt je legitimatie zien, en ze bevonden zich niet in verboden gebied. We hebben nog steeds geen verklaring gekregen waarom ze door die drone zijn aangevallen.’

‘Collaborateurs’

In de weken daarna werd dit een nationale rel. In de eerste dagen na de aanslag zei de provinciale overheid dat een drone van Bayraktar vier PKK-leden had ‘geneutraliseerd’ en vier ‘collaborateurs die bij de terroristen werden aangetroffen’ had verwond. Een van die ‘collaborateurs’, Mehmet Temel, is later aan zijn verwondingen bezweken. Het ministerie van Binnenlandse Zaken stelde in een eigen verklaring dat er vier terroristen geneutraliseerd waren. Tarhan en Sak werden op 8 september in het ziekenhuis aangehouden en zijn uiteindelijk veroordeeld wegens lidmaatschap van de verboden PKK. De derde overlevende, Ismail Aydin, zit momenteel ook in hechtenis op verdenking van terroristische activiteiten.

Vraagtekens plaatsen bij de slachtoffers die drones maken, is in Turkije niet gemakkelijk. Kritiek wordt snel opgevat als steun aan de PKK en het besmeuren van een bron van nationale trots. De advocaten die de nabestaanden hebben ondervraagd en daar verslag van doen, worden vanwege hun rapportage en andere kritische acties tegen de regering vervolgd voor belediging van de natie (wat in Turkije strafbaar is).

Kritiek wordt snel opgevat als belediging van de natie

‘Hoe je ze ook noemt, Predators of bewapende drones, volgens het internationaal recht is de huidige inzet daarvan verboden,’ zegt Öztürk Türkdogan. Hij is voorzitter van de Turkse Vereniging voor Mensenrechten, een van de weinige organisaties die het aantal slachtoffers bijhouden van de oorlog tegen de PKK. Sinds 2016 houden ze ook de inzet van bewapende drones bij, maar meldingen over burgerslachtoffers zijn lastig na te trekken. Daarvoor zijn ze afhankelijk van slachtoffers of nabestaanden die hen benaderen. Naast de aanval in Hakkâri hebben ze bewijzen van drie andere aanvallen waarbij in 2017 mogelijk burgerslachtoffers zijn gevallen.

De huidige Turkse antiterrorismewetgeving staat het gebruik van dodelijk geweld volgens Türkdogan alleen toe als laatste redmiddel. Om burgerslachtoffers te vermijden zou Ankara de drones ook op legale wijze kunnen inzetten. ‘Ze kunnen drones mensen laten opsporen en vervolgens een militaire eenheid inseinen. Die kan er dan op afgaan en ze bevelen om zich over te geven, en als ze dat niet doen kunnen ze het vuur openen,’ zegt hij. ‘Maar wat er in de praktijk gebeurt, is dat de drone mensen opspoort en dan meteen het vuur opent, of F-16’s of artillerie of zoiets inschakelt om ze te doden, en dat druist volledig in tegen de wet.’

Consumentendrones

De dronetechnologie die zich van de VS naar Turkije heeft verspreid, begint ook andere landen te bereiken. In januari kondigde de Oekraïense president Porosjenko de aanschaf aan van twaalf TB2’s, een deal waarmee naar schatting 69 miljoen dollar gemoeid is. Ook diverse andere landen, waaronder Pakistan en Qatar, staan al in de rij voor de Turkse drones.

Maar het zijn niet alleen staten die met deze nieuwe technologie hun vijanden aanvallen. Op 10 november 2018 herdacht heel Turkije de sterfdag van Atatürk, de grondlegger van de Turkse republiek. Op het precieze tijdstip van zijn dood, om vijf over negen ’s ochtends, wordt in tal van steden dan een minuut stilte in acht genomen. Automobilisten zetten hun auto aan de kant en voetgangers houden de pas even in, alsof de klok stilstaat. Maar in de zuidoostelijke stad Sirnak was dit het sein voor een gecoördineerde droneaanval van de PKK. Tien consumentendrones volgestouwd met C4-springstof legden allemaal tegelijk een vooraf geprogrammeerde gps-route af naar verschillende militaire en overheidsdoelen.

Op beelden van bewakingscamera’s is te zien hoe een van de drones over de hoofden van voetgangers kalmpjes naar het gebouw van het provinciebestuur vliegt. Zeven andere drones zijn niet afgegaan, maar neergestort bij vijf verschillende militaire doelen in de buurt. Twee drones wierpen geïmproviseerde bommen af bij controleposten, om vervolgens neer te storten aan de Iraakse kant van de grens.

IS heeft in 2017 al meer dan tweehonderd droneaanvallen uitgevoerd

De drones van de PKK hebben nog geen mensenlevens geëist, maar de Turkse media maken inmiddels wel vaak melding van PKK-drones die door de Turkse strijdkrachten zijn neergehaald, zowel binnen Turkije als aan de grens met Irak en Syrië. ‘De PKK maakt al een tijdje gebruik van bewapende drones en doet dat steeds vaker, en dat is eigenlijk niet zo verrassend,’ zegt Nick Waters, die voor onderzoeksplatform Bellingcat het gebruik van drones door niet-statelijke actoren in de regio bijhoudt. ‘Drones zijn steeds meer een statussymbool geworden. Andere partijen gebruiken ze op dezelfde manier als staten. Wanneer een organisatie zoals de PKK over drones beschikt, ontleent ze daar prestige aan.’

De PKK is er eigenlijk nog vrij laat bij. IS begon al in 2016 met het bewapenen van commerciële drones en heeft daarmee volgens een telling van Bellingcat alleen al in 2017 meer dan tweehonderd aanvallen uitgevoerd. Die consumentendrones wierpen dan granaten af met geïmproviseerde staartvinnen om hun val te geleiden. Operaties die soms op camera werden vastgelegd voor gelikte propagandafilmpjes.

De VS heeft met deze technologie nieuwe wegen gebaand en de wereld laten zien wat ermee mogelijk is. Anderen kijken die kunst nu van hen af. Turkije zal niet het laatste land zijn dat zijn eigen drones maakt, en de Turken niet het laatste volk dat ze als een bron van nationale trots beschouwt.

Auteur: Umar Farooq

The Intercept
Verenigde Staten | website | theintercept.com

Onlinenieuwsmedium dat zich naar eigen zeggen richt op ‘conflictueuze journalistiek’, met als hoofddoel ‘de machtigste instituten op aarde, zowel overheden als bedrijven, ter verantwoording te roepen’.

Dit artikel van Umar Farooq verscheen eerder in The Intercept.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.