• Bento
  • Reader
  • Verhipstering van een filosoof

Verhipstering van een filosoof

Bento | Jan Petter | 02 oktober 2019

Waarom wordt de stoffige, al vijftig jaar dode Theodor W. Adorno weer gretig gelezen door jongeren? Een nieuwe generatie zoekt in het werk van de Duitse filosoof naar antwoorden op de prangende kwesties van vandaag: de opkomst van rechts-radicalisme en de strijd tegen klimaatverandering.

Bij zijn vijftigste sterfdag is Theodor W. Adorno geworden tot wat hij vermoedelijk nooit had willen zijn: een popster voor jongeren. Een paar weken geleden verscheen een lezing voor Oostenrijkse studenten over het rechts-extremisme uit 1967 in de vorm van een boek van amper 50 pagina’s. Het stond meteen in de top 100 van populair-wetenschappelijke boeken, bij Amazon belandde Aspekte des neuen Rechtsradikalismus [‘Aspecten van het nieuwe rechts-radicalisme’] zelfs op de eerste plaats, althans in de rubriek ‘fascisme’.

Als je bij Google Books zoekt hoe vaak Theodor W. Adorno sinds 1940 is genoemd, zie dat de rode lijn van de grafiek snel omhoogloopt en daarna tamelijk lang blijft oplopen. Als een passagiersvliegtuig dat nog steeds niet op vlieghoogte is. Op de juten Adorno-boodschappentas na is de verhipstering van de filosoof een feit.

In de campusboekhandel tegenover de Universiteit van Hamburg is het boek al dagen uitverkocht, de uitgever is na drie weken al aan de vierde druk toe. De afgelopen twee jaar is er ongelooflijk veel gebeurd, zegt de boekhandelaar. Veel jonge mensen zijn weer geïnteresseerd in politieke literatuur. Alleen al over de ‘verschuiving naar rechts’ heeft hij inmiddels een paar meter aan boeken staan, en bij de honderdvijftigste verjaardag van Het Kapitaal van Marx werd ook dat boek verrassend goed verkocht. En nu Adorno. Hoe komt dat?

Het Adorno-monument op de Theodor-W.-Adorno-Platz in Frankfurt. Vijftig jaar na zijn overlijden is de Duitse filosoof opnieuw populair onder jongeren, die zich zorgen maken over de opkomst van extreemrechts en het veranderende klimaat. © Dagmar Schwelle
Het Adorno-monument op de Theodor-W.-Adorno-Platz in Frankfurt. Vijftig jaar na zijn overlijden is de Duitse filosoof opnieuw populair onder jongeren, die zich zorgen maken over de opkomst van extreemrechts en het veranderende klimaat. © Dagmar Schwelle

Dat Adorno graag wordt geciteerd, is in wezen niets nieuws. Ook mensen die na hun studie de makelaardij in zijn gegaan, kennen uitspraken als ‘Je kunt geen juist leven leiden in een verkeerde wereld’. In Hamburg herinnert Minibar Moralia al een paar jaar aan een van zijn bekendste werken [Minima Moralia]. En op tv zit ‘Thea Dorn’ regelmatig in Das literarische Quartett: onder dit aan de naam Adorno ontleende pseudoniem publiceert schrijfster Christiane Scherer haar psychothrillers en boeken over Duits-zijn.

Met de gedachtewereld van Adorno heeft het allemaal niet veel meer te maken. Integendeel: de linkse intellectueel uit Frankfurt, die daar na de Tweede Wereldoorlog zijn ‘kritische theorie’ ontwikkelde, heeft zich zijn leven lang verzet tegen de ‘cultuur-industrie’, hij werd al gek van jazz en van studenten die te hard praatten. Maar los van hoe Adorno zich tot de cultus rond zijn persoon zou verhouden: een paar weken voordat de AfD bij de verkiezingen voor het landsparlement van Sachsen, Brandenburg en Thüringen nieuwe successen zal boeken, zijn veel mensen kennelijk op zoek naar een serieuze, politieke mening en komen dan bij hem terecht.

Het onverwachte succes kan ook liggen aan de wijze waarop het boek is geschreven: omdat het gebaseerd is op een lezing, telt het maar 50 pagina’s en nauwelijks voetnoten. Het is op dezelfde manier geschreven als Adorno in 1967 voor de studenten sprak: slim, intellectueel, maar niet onbegrijpelijk.

Het is een boek dat je in een collegevrije periode kunt lezen in het park, of als je een lange treinreis maakt. Wie wil kan de lezing op YouTube beluisteren.

Modern

Daarnaast lijkt de ‘nieuwe Adorno’ ook moderne verlangens te bedienen: juist doordat de tekst uit een andere tijd komt. In een wereld die wat communicatie betreft voortdurend balanceert op de rand van de volgende shitstorm en waarin opleiding wordt gedefinieerd in termen van studiepunten en geschiktheid voor de arbeidsmarkt, kan enige afstand tot het heden erg bevrijdend werken.

Want Adorno beschrijft heel precies dingen die je ook tegenwoordig weer ziet: de ‘methodiek van de grove leugen’ waarmee rechts zakelijke discussies onmogelijk maakt, de pogingen om de werkelijkheid met behulp van de ‘salamitactiek’ stukje bij beetje te manipuleren en mensen die zichzelf nette mensen vinden, maar naar beneden trappen om hun status te behouden. In het boek worden deze observaties gekoppeld aan principiële maatschappijkritiek. Want het gaat niet alleen om rechts-radicalisme, maar ook om de omgeving waarin dat kan ontstaan.

De discussie over democratie gaat bij Adorno, anders dan in veel hedendaagse boeken over nieuwrechts, ook over kapitalisme en ongelijkheid. Zou dat in tijden van haast ongebreidelde klimaatverandering en van ‘we kunnen toch niet iedereen toelaten’ wellicht het geheim zijn van Adorno’s comeback?

Adorno’s lezing ‘Aspecten van het nieuwe rechts-radicalisme’ werd dit jaar opnieuw uitgegeven door uitgeverij Suhrkamp.
Adorno’s lezing ‘Aspecten van het nieuwe rechts-radicalisme’ werd dit jaar opnieuw uitgegeven door uitgeverij Suhrkamp.

Als je tegenwoordig jonger dan dertig bent, ben je opgegroeid met discussies over crisis, hervormingen en ‘er is geen alternatief’. Tegelijkertijd horen we dat we onze verantwoordelijkheid moeten nemen, moeten werken aan een zinvol bestaan, duurzaam moeten leven. Hoe kan dat allemaal tegelijk?

In de afgelopen maanden hebben honderdduizenden jongeren laten zien dat het volgens hen zo niet verder kan. Of het nu gaat om het redden van migranten op zee, de bescherming van het klimaat, gelijkberechtiging of antiracisme: in bijna alle politieke discussies nemen de jongeren nu een centrale plaats is.

Het boek van Adorno levert deze zomer klaarblijkelijk de intellectuele theorie die daarbij past. Want met je frustratie de straat opgaan is één, maar uitzoeken hoe je je frustraties omzet in concrete actie is heel wat anders, een opgave waarbij veel mensen een beetje hulp van de geesteswetenschappen nodig hebben. Geen wonder in een generatie waarvan intussen bijna de helft studeert. Wat is daarvan aan de universiteiten en hogescholen eigenlijk te merken?

‘Die paar seminars over kritische theorie klinken op de een of andere manier origineel en sexy, maar hebben in de meeste gevallen niets te maken met echte  kritische theorie.’ Zo ziet Kyra Beninga, 26, voorzitter van de AStA (het Algemeen Studenten Comité) het. Het studentencomité heeft in het vorige semester op de Goethe-universiteit een eigen lezingenserie georganiseerd. De titel klinkt als een oorlogsverklaring: ‘Marx, Freud en Adorno in plaats van vakken’. Het ging over principiële kwesties, maatschappijkritiek, grote ideeën, de verklaring van de wereld. De meeste bijeenkomsten werden goed bezocht, zegt Kyra, ook zonder dat je er studiepunten voor kreeg.

Kyra doet met haar medestudenten wat veel jongeren ook proberen met de Fridays for Future [schoolstakingen voor het klimaat] en de Seebrücke- [acties voor migranten met name op de Middellandse Zee] en Unteilbar-demonstraties [acties om te voorkomen dat verzorgingsstaat, vluchtelingen en migranten tegen elkaar worden uitgespeeld]: zichzelf organiseren en actief worden. ‘Op de universiteit gaat het steeds meer om bruikbaarheid. Wetenschap heeft tegenwoordig meer met projectmanagement dan met onderzoek en kennis te maken.’

Andere onderwerpen vallen dan blijkbaar onvermijdelijk uit het curriculum. Tegelijkertijd beleven we de heetste maanden sinds eeuwen, op de Middellandse Zee verdrinken nog steeds honderden mensen en in het parlement zitten opeens rechts-radicalen. Dan kun je toch niet zwijgen?

In bijna alle politieke discussies nemen de jongeren nu een centrale plaats in

Een paar weken geleden zette Der Spiegel de ‘YouTube-generatie’ op de voorpagina en beschreef ze als de nieuwe buitenparlementaire oppositie. Net als in 1968. Blijkbaar nemen veel jongeren de grote ideeën volkomen serieus en zoeken ze naar daarbij passende nieuwe oude voorbeelden, ver verwijderd van wandtegeltjesfilosofie en efficiencyretoriek.

Theodor Wiesengrund Adorno in plaats van Richard David Precht [een Duits filosoof die auteur is van succesvolle populair-wetenschappelijke boeken en gastheer van de tv-show Precht].

Maar met een halve eeuw afstand is ook duidelijk te zien dat veel problemen van toen nog steeds bestaan. Daarom past het werk van Adorno in de protestzomer van 2019 en bij het zoeken naar zingeving van de demonstranten. Ook al helpt het wel dat je met zijn citaten goede sier kunt maken op Instagram.

Auteur: Jan Petter

Bento
Duitsland | website | bento.de

Het nieuwsplatform voor jongeren van het weekblad Der Spiegel. Het medium richt zich op een publiek van achttien- tot dertigjarigen en is erg actief op de sociale media. Nieuws voor digital natives.

Dit artikel van Jan Petter verscheen eerder in Bento.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.