• El País
  • Reader
  • Virussen kalkten Andalusië wit

Virussen kalkten Andalusië wit

El País | Madrid | 10 juni 2020

Een reeks epidemieën van de zestiende tot de negentiende eeuw – de pest, gele koorts en tyfus – hebben ertoe geleid dat de Andalusiërs hun huizen witten met kalk, een traditie die wordt geassocieerd met hygiëne, en zelfs met een nieuw begin na de dood.

Met haar emmer en in kalk gedoopte kwast droeg Manuela Delgado elke lente bij aan het in stand houden van het keurige, smetteloze imago van Medina-Sidonia, een van de witte ansichtkaartdorpjes van de provincie Cádiz. Ze voerde het ritueel uit omdat het zo hoorde, zonder dat ze zich had afgevraagd wat de reden was. Maar nu ze vanwege het coronavirus niet kan kalken zoals ze zou willen, herinnert Delgado zich waarom haar moeder en grootmoeder haar dit ritueel leerden: ‘Vroeger kalkte men de muren vanwege de epidemieën. Mijn voorouders zeiden al dat kalk alle microben doodt.’

Als je een rondgang maakt langs Andalusische dorpjes zoals Medina-Sidonia, stuit je op een scala aan blinkend witte gevels. Ze zijn inmiddels zo typisch voor de streek dat ze in veel gevallen een gemeentelijke verplichting en een toeristisch lokkertje zijn geworden. Maar dat is niet altijd zo geweest. Wat heeft ervoor gezorgd dat dorpjes met terracotta, koningsblauwe of okergele gevels hun kleuren verloren? Een reeks epidemieën van de zestiende tot de negentiende eeuw – de pest, de gele koorts en tyfus – waren deels debet aan deze obsessie, die voortleeft als een sociale rite de passage die wordt geassocieerd met hygiëne, de seizoenswisselingen en zelfs met een nieuw begin na de dood.

Desinfecterend

Uit diverse wetenschappelijke studies is gebleken dat calciumoxide desinfecteert en bacteriën doodt. In meer dan 130 verschillende toepassingen wordt kalk om die reden gebruikt. Hoewel het nog niet duidelijk is hoe kalk ingrijpt op het coronavirus, hebben traditionele kalkbedrijven zoals Los Gordillo in Morón de la Frontera kalkverf geschonken aan bejaardenhuizen, die daarmee hun gemeenschappelijke ruimtes kunnen witten. ‘Ons bedrijf voelde zich moreel verplicht om dit te doen. Er zijn studies waaruit blijkt dat dit werd gedaan tijdens epidemieën,’ aldus Isidoro Gordillo, die de jongste generatie vormt van het bedrijf dat in 1874 werd opgericht.

Het wit staat voor puurheid, die een contrast vormt met het vuil

Kalk is een van de oudste door de mens gebruikte bouwmaterialen. Kalkmortel, met of zonder pigment, opgelost in water om er kalkstuc van te maken, het wordt sinds eeuwen toegepast in de bouw. Maar het is niet zo makkelijk om het exacte moment aan te wijzen waarop men een causaal verband vond met de epidemieën. Onderzoeker María José Dávila vond in het archief van Medina-Sidonia historische verwijzingen naar een verordening voor het met kalk verzegelen van graven tijdens de pestepidemie, die dateren uit de zeventiende eeuw. Hoogleraar en architect Eduardo Mosquera, gespecialiseerd in restauratie, zegt dat er in de achttiende eeuw tijdens de regeerperiode van koning Carlos III hygiënische maatregelen werden afgekondigd, waaronder het witten van het interieur van ziekenhuizen en kerken.

‘Men deed dit uit hygiënisch oogpunt en vanwege een tendens tot uniformiteit in de kunst,’ licht Mosquera toe, doelend op een periode van het neoclassicisme waarin de kleuren van de barok in de ban werden gedaan. De fascinatie voor de kleur wit breidde zich uit naar devolksarchitectuur, aldus de architect. In het algemeen werd daar in de warme regio’s en rond de Middellandse Zee al veel wit gebruikt vanwege de reflecterende eigenschappen van kalk. Antropoloog Gema Carrera van het Andalusisch instituut voor historisch erfgoed noemt nog een reden voor het kleurverlies in veel dorpjes na een virusepidemie: ‘Tijdens epidemieën heersten schaarste en honger, en was het lastig om aan pigmenten te komen, waardoor kalkverf duurder werd. Daarom gebruikte men hoofdzakelijk het witte bestanddeel van de kalk.’

Schoonmaakritueel

Na elke virusuitbraak werd de toepassing van kalk steeds meer een ritueel, met name in regio’s zoals Baja Andalucía, waartoe de provincies Cádiz, Huelva en Sevilla behoren. ‘In de kamer waar iemand was overleden strooide men kalk,’ zegt Gordillo. ‘Het wit staat voor puurheid, die een contrast vormt met het vuil.’ Daarom werd witten een aan de vrouw gekoppeld schoonmaakritueel. Van daaruit sprong het over naar de seizoenen: de gevels werden geverfd in het voorjaar, wanneer in de dorpen de feesten ter ere van de schutspatronen werden gevierd, en in november waren de kerkhoven aan de beurt, zodat de graven er netjes bij lagen in de dodenmaand. ‘In bijna elk huis in Andalusië stond ergens in een hoekje het benodigde materiaal om de boel goed bij te houden: kwasten, bezems, trappen, potten, emmers, gebluste kalk waarmee de boel een beetje kon worden bijgewerkt,’ zegt Carrera.

Omdat witten een ingesleten gebruik was geworden, maakte het Franco-regime er een reclamemiddel van voor dorpen in de Sierra de Cádiz en omgeving. Het fenomeen strekte zich uit tot over de grenzen van de provincie Cádiz en zorgde ervoor dat de gevels in alle gemeentes in Andalusië hun kleur verloren. De meeste dorpen worden nu geverfd met moderne, synthetische verf. Slechts een aantal gemeentes, zoals Medina-Sidonia, proberen het oude gebruik in stand te houden en geven hun inwoners emmers kalk.

Al ligt het initiatief ironisch genoeg nu stil vanwege de lockdown. Vertel dat maar aan Manuela Delgado, die nog steeds haar kwast niet ter hand heeft genomen, in de lente waarin haar dorp een nieuwe epidemie doormaakt die doet denken aan de epidemieën van haar voorouders.

Jesús a Cañas

Dit artikel van verscheen eerder in El País.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.