• Al Jazeera
  • Politiek
  • Voor Sanna Marin was er Benazir Bhutto

Voor Sanna Marin was er Benazir Bhutto

Al Jazeera | Doha | 07 januari 2020

De aanstelling van de dertiger Sanna Marin als premier van Finland lijkt te bevestigen dat dit land volledige gelijkheid tussen man en vrouw heeft bereikt, maar lopen Finland en de andere Scandinavische landen wel zo voorop? Pakistan had dertig jaar geleden al een vrouw van 35 als minister-president.

De aanstelling van de 34-jarige als minister-president wordt een overwinning van het feminisme genoemd. Toch is de rechtse partij Ware Finnen het grootst, een partij die antifeministisch is en haat tegen vrouwen verspreidt. – ©Zheng Huansong Xinhua/ HH
De aanstelling van de 34-jarige als minister-president wordt een overwinning van het feminisme genoemd. Toch is de rechtse partij Ware Finnen het grootst, een partij die antifeministisch is en haat tegen vrouwen verspreidt. – ©Zheng Huansong Xinhua/ HH

Op 10 december benoemden de Finse sociaaldemocraten, de grootste partij in een vijfpartijencoalitie, de 34-jarige minister van Vervoer en Communicatie Sanna Marin tot premier. De relatief onbekende politicus werd daarmee op slag een internationale beroemdheid: het gebeurt immers niet elke dag dat zo’n jonge vrouw de kans krijgt om een land te leiden. In talloze artikelen en nieuwsberichten werd haar onverwachte aanstelling gevierd als een ‘overwinning voor het feminisme’ en werd Finland geprezen om zijn ‘vooruitstrevendheid’. In Finland wordt haar premierschap duidelijk gezien als een blijk van de seksegelijkheid in Scandinavische landen. Maar is Finland met zijn jonge vrouwelijke regeringsleider echt zo uniek? En belangrijker: is een vrouwelijke premier doorslaggevend bewijs dat een land volledige gelijkheid tussen man en vrouw heeft bereikt?

Want zo bezien was Pakistan, dat vaak ‘aartsconservatief’ en ‘patriarchaal’ wordt genoemd, en zelfs beschouwd wordt als een van de gevaarlijkste landen ter wereld voor vrouwen, meer dan dertig jaar geleden al net zo vooruitstrevend als Finland: toen werd daar immers de 35-jarige Benazir Bhutto tot premier gekozen. Zij was destijds niet alleen de jongste premier, maar ook de eerste moslimvrouw ter wereld die een land leidde. Finland kreeg pas tien jaar later, in 2000, zijn eerste en enige vrouwelijke president, en pas in 2003 zijn eerste vrouwelijke premier.

Pakistan was ook niet het enige ‘conservatieve’ en overwegend islamitische land dat er eerder bij was dan het ‘progressieve’ Finland. Khaleda Zia werd in 1991 de eerste vrouwelijke premier van Bangladesh, en Tansu Ciller in 1993 de eerste van Turkije. Andere zuidelijke landen die door het Westen ook vaak als ‘vrouwonvriendelijk’ of ‘gevaarlijk voor vrouwen’ worden bestempeld, hadden zelfs nog veel eerder een vrouwelijke regeringsleider: Sirimavo Bandaranaike, de eerste vrouwelijke premier van Sri Lanka, werd gekozen in 1960, en Indira Gandhi werd premier van India in 1966.

Islamofobie gaat meestal hand in hand met een afkeer van het feminisme

Anders dan bij Marin, wier opkomst alom beschouwd werd als een gevolg van de feministische waarden van haar land, werd Bhutto’s premierschap doorgaans gezien als een opvallende uitzondering. Als dochter van de voormalige premier Zulfikar Ali Bhutto behoorde ze tot een politieke dynastie en was ze al van jongs af aan op een politieke carrière voorbereid. Als telg van zo’n rijke en vooraanstaande familie kon ze aan Harvard en Oxford studeren. Nadat haar vader in 1979 door de militaire dictator Mohammed Zia-ul-Haq was opgehangen, begon ze zich in te zetten voor het herstel van de democratie in haar land. Maar zonder haar politieke familie, haar hoge komaf en het feodale karakter van de Pakistaanse samenleving had ze het misschien nooit zo ver geschopt.

Bhutto ondervond tijdens haar twee ambtstermijnen onmiskenbaar meer tegenwerking doordat ze een vrouw was, ze moest het opnemen tegen conservatieve krachten die zich niet aan het gezag van een vrouw wilden onderwerpen. Maar was haar premierschap ook een overwinning voor Pakistaanse vrouwen? Gebruikte ze haar status als leider om de vrouwen in haar land te emanciperen? Niet echt, als je afgaat op de wetgeving die onder haar bewind werd ingevoerd. Tot ontsteltenis van de vrouwenbeweging werden discriminerende wetten uit de tijd van Zia-ul-Haq door haar kabinet niet afgeschaft. Bovendien kun je zeggen dat ze bijdroeg aan de onderdrukking van vrouwen in buurland Afghanistan door het Taliban-regime te erkennen.

Benazir Bhutto werd in  1993 de eerste vrouwelijke premier van Pakistan op 35-jarige leeftijd. Zij was destijds niet alleen de  jongste premier, maar ook de eerste moslimvrouw ter wereld die een land leidde.  © Mary Evans Picture  Library Ltd. / HH
Benazir Bhutto werd in 1993 de eerste vrouwelijke premier van Pakistan op 35-jarige leeftijd. Zij was destijds niet alleen de jongste premier, maar ook de eerste moslimvrouw ter wereld die een land leidde. © Mary Evans Picture Library Ltd. / HH

Feministische heilstaat

Marin komt juist uit een arbeiders-milieu. Zij heeft zich omhoog kunnen werken doordat haar land kan bogen op goed gratis onderwijs voor ieder kind en een politiek systeem waarin je het (anders dan in Pakistan) ook zonder geld en goede connecties tot premier kunt schoppen. Bovendien doet Finland het uitstekend als het gaat om de aanwezigheid van vrouwen op de arbeidsmarkt, hun toegang tot onderwijs en hun vertegenwoordiging in de politiek. Op al die punten blijft Pakistan belabberd scoren.

Maar dat betekent allemaal nog niet dat Finland een feministische heilstaat is en Pakistan een gevaarlijk oord waar een vrouw zich nooit veilig kan voelen. Het beeld is in beide landen veel complexer. Anders dan het cliché wil, is heus niet heel Pakistan vrouwonvriendelijk. In sommige segmenten van de samenleving genieten vrouwen er een vrijheid die je zelfs in het westen zelden ziet. De levensstijl van de hoogopgeleide elite lijkt sterk op de westerse, en zelfs in de lagere sociale klassen zijn er families die willen dat hun dochters goed onderwijs krijgen, en de vrijheid om zelf over hun leven te beschikken. Veel Pakistaanse vrouwen doorbreken bovendien de rolpatronen door beroepen uit te oefenen die van oudsher het domein van mannen zijn, zoals politieagent. Dat mogen uitzonderingen op de regel zijn, maar dat betekent niet dat alle Pakistaanse vrouwen over één kam kunnen worden geschoren.

Anderzijds is de strijd voor seksegelijkheid in Finland nog lang niet gestreden en zijn vrouwen ook in dat land nog niet vrij van onderdrukking, geweld en discriminatie. Ten eerste wordt de politieke geschiedenis van het land door mannen gedomineerd: pas vanaf eind jaren negentig werden er vrouwelijke ministers aangesteld en begon dat aantal ook heel langzaam te stijgen. En begin dit jaar lokte de zwangerschap van minister Annika Saarikko nog veel discussie uit. Zelfs in het zogenaamd progressieve Finland vonden sommigen dat ze haar taken niet naar behoren kon vervullen als ze tijdens haar ambtsperiode een kind zou krijgen. Bhutto kreeg als premier in 1990 ook een kind zonder dat daar veel over te doen was.

Bij alle lof voor Finland als een soort paradijs voor vrouwen wordt ook vaak voorbijgegaan aan de alarmerende cijfers wat betreft verkrachting en huiselijk geweld. Volgens een recent rapport heeft bijna de helft van alle Finse vrouwen boven de vijftien ooit te maken gehad met fysiek of seksueel geweld. In een studie uit 2014 kwam Finland uit de bus als het op één na meest gewelddadige EU-land voor vrouwen.

Daarbij hebben de Finse kiezers Marin niet tot premier gekozen. Ze is door haar partij gekozen na het aftreden van haar voorganger Antti Rinne. Als er verkiezingen waren uitgeschreven, zat er nu waarschijnlijk een antifeministische, nationalistische regering. Marins sociaaldemocraten zouden niet opnieuw de zege hebben behaald die ze in april 2019 boekten.

Vrouwenhaat

Zoals overal in het Westen is ook in Finland het antimigratiesentiment de laatste jaren gegroeid. In deze politieke stroming gaat islamofobie meestal hand in hand met een afkeer van het feminisme of zelfs regelrechte vrouwenhaat. Bij de laatste parlements-verkiezingen gingen de meeste stemmen naar Jussi Halla-aho, de voorman van de antimigratiepartij Ware Finnen. De jongerenafdeling daarvan noemt zich expliciet antifeministisch omdat ze het feminisme schadelijk acht voor de samenleving, en Halla-aho sprak ooit openlijk de hoop uit dat aanhangers van groene en linkse partijen door verkrachters zouden worden belaagd. In de peilingen is zijn partij op dit moment de grootste.

Dat zegt misschien meer over het politieke klimaat in Finland dan het premierschap van Marin. Het is een patriarchale samenleving waarin steeds meer mensen schijnen te vinden dat het feminisme is ‘doorgeschoten’. En die werkelijkheid raakt ondergesneeuwd in het gejubel over de benoeming van Marin.

Nu heeft haar premierschap in zulke tijden ongetwijfeld een belangrijk symboolfunctie. Zij belichaamt bijna alles waartegen partijen zoals Ware Finnen graag van leer trekken. Maar ze zal op felle oppositie stuiten, en het is nog maar de vraag wat haar regering daadwerkelijk kan bereiken op het gebied van seksegelijkheid en antiracisme. Vanwege het symbolische belang is het toe te juichen als jonge vrouwelijke politici kunnen aantreden als regeringsleider, maar context is belangrijk. Met een vrouw aan het roer krijgen de vrouwen in zo’n land het niet automatisch beter.

De invloed van Marin

In augustus kondigde Marin al haar idee aan van een vierdaagse werkweek met werkdagen van zes uur.

‘Waarom zou het niet de volgende stap kunnen zijn?’ zegt ze tegen Helsinki Times. ‘Is acht uur echt zo heilig? Ik vind dat mensen het verdienen om meer tijd met hun geliefden en met hobby’s door te brengen, zoals cultuur. Dit zou de volgende stap voor ons in het beroepsleven kunnen zijn.’ Internationale bedrijven zoals Microsoft Japan en een Duits adviesbureau hebben reeds korte werkweken geïmplementeerd, en ontdekten dat dit leidde tot een hogere productiviteit onder hun werknemers.

In december heeft Marin zich hardgemaakt voor het terughalen van de dertig Finse kinderen uit het Syrische vluchtelingenkamp Al-Hol, waar ze onder slechte omstandigheden leven, schrijft Finland Today. ‘Schamen jullie je niet?’ vroeg Marin haar politieke tegenstanders, met name de Nationale Coalitiepartij. Tegelijkertijd verklaarde ze dat Finland tegenover de moeders geen verplichtingen heeft. Inmiddels zijn de Finse autoriteiten begonnen met het terughalen van de kinderen.

Maija Liuhto

Al Jazeera
Qatar | website | aljazeera.com

Onderdeel van het Qatarese medianetwerk dat vanuit Doha 250 miljoen huishoudens in 130 landen bedient.

Dit artikel van verscheen eerder in Al Jazeera.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.