• The Guardian
  • Dossier Complotdenken
  • Wat drijft de complotdenker? Deze journalist werd zelf onderwerp van een complot en zocht het uit

Wat drijft de complotdenker? Deze journalist werd zelf onderwerp van een complot en zocht het uit

© NASA
The Guardian | Londen | Dean Burnett | 24 februari 2021

Niet alle complotdenkers zijn gek, ontdekte Dean Burnett van The Guardian. Er zijn veel mogelijke redenen waarom mensen verwikkeld raken in complotten, en waarom die uiteindelijk zo ingewikkeld en hardnekkig worden als ze zijn.

Dit artikel verscheen al eerder in nummer 61.

Kent u dat: u zet het vuilnis buiten en in een hoek ziet u nog een zak staan die u was vergeten en u pakt hem op, maar hij is zo oud dat hij scheurt en opeens zwermen er allemaal woedende vliegen om u heen en rent u gillend terug het huis in en blijft drie uur lang sidderend onder de douche staan? Zoiets is het, denk ik. Zelf ben ik (blijkbaar) verwikkeld in verschillende complotten.

Als reactie op een schandelijk kritiekloze uitzending van Channel 5 over een maanlandingscomplot, ‘bekende’ ik in mijn blog dat het waar was, en beschreef ik nog meer ‘ware’ complotten om te laten zien hoe idioot het idee was. Volgens mij waren de complotten die ik verzon zo vergezocht dat niemand ze zou geloven, maar daarmee liet ik vooral zien hoe naïef ik zelf was over wat mensen voor zoete koek kunnen of willen slikken. Volgens velen heb ik dat natuurlijk alleen maar geschreven omdat ik een pion ben van de figuren achter het maanlandingscomplot.

Ook begreep ik, na mijn stuk over de aanval van Julie Burchil op transseksuelen, dat ik deel uitmaakte van minstens twee complotten: van een complot vóór transseksuelen en van een complot tegen transseksuelen. Hopelijk waren het verschillende mensen die me van deze elkaar uitsluitende dingen beschuldigden, maar dat weet je nooit. 

Het kan natuurlijk zijn dat de psychiatrie zelf een complot is 

Wat brengt iemand ertoe om meteen een complot te zien in iets betrekkelijk onbeduidends (zoals een door mij geschreven, niet onvergetelijke blog)? Het heeft weinig zin om alles op te noemen wat hierover bekend is. Het zou niets veranderen en ik leef waarschijnlijk niet lang genoeg om het af te kunnen maken. Maar er zijn veel mogelijke redenen waarom mensen verwikkeld raken in complotten, en waarom die uiteindelijk zo ingewikkeld en hardnekkig worden als ze zijn.

Het is belangrijk om complotdenkers niet weg te zetten als ‘labiel’, ‘gek’ of wat voor term ook waarmee je ze lachend kunt afdoen. Goed, het kan best zijn dat een extreme complotdenker wordt gedreven door een of andere psychische aandoening, zoals een angststoornis, paranoia of een psychose. Misschien is de kwaal niet ernstig genoeg om medisch ingrijpen te rechtvaardigen, of misschien is het geloof in complottheorieën de manier waarop mensen die zo’n stoornis hebben, hun symptomen in toom houden, een vorm van zelfmedicatie min of meer. Of het kan natuurlijk zijn dat de psychiatrie zelf een complot is. 

Maar er is zeker geen direct verband tussen psychische stoornissen en complottheorieën. Je kunt in de officiële versie van de moord op JFK geloven en toch schizofreen zijn. 

Ontvankelijk 

Uit onderzoek blijkt dat de gemiddelde mens zorgwekkend ontvankelijk is voor complottheorieën. Daar zijn veel mogelijke redenen voor, zoals het feit dat mensen vatbaar zijn voor pareidolia of paraidolie (de neiging om patronen en betekenissen te zien in willekeurige gebeurtenissen). Er zijn talloze factoren die je ontvankelijkheid voor complottheorieën beïnvloeden, maar er is niet één duidelijke indicator, dus het kan van alles zijn. 

Een netwerk van complotdenkers kan best gezellig lijken als je gelooft wat zij geloven 

Maar waarom? Misschien bevredigen complottheorieën bepaalde menselijke basisbehoeften? Volgens de piramide van Maslow zijn de meest basale menselijke behoeften die aan voedsel, onderdak, et cetera. In de westerse samenleving hebben we het geluk dat het wat dat betreft wel voor elkaar is. Daarna hebben we behoefte aan ‘veiligheid’: zekerheid en vrij zijn van angst. Angst wordt vaak veroorzaakt door het onbekende, dus als je de complotten en methoden van machtige, verborgen figuren eenmaal ‘kent’, zou dat kunnen helpen.

Saamhorigheid 

Daarna hebben we de behoefte om ‘ergens bij te horen’. Mensen zijn sociale wezens en willen dus door anderen geaccepteerd worden. Zo’n netwerk van complotdenkers kan best gezellig lijken als je gelooft wat zij geloven, dus misschien biedt het complotdenken sommige mensen een gevoel van saamhorigheid? En vandaar kom je dan weer bij het volgende behoefteniveau: succes, erkenning en respect. Verbanden en bewijzen vinden voor complotten, doofpotten, et cetera, levert je in je eigen complotgroep vast de nodige schouderklopjes op.

Dat gemeenschapsgevoel is misschien ook de reden waarom sommige complotten zo hardnekkig zijn, hoe vergezocht ook. Binnen groepen gebeuren rare dingen. De invloed van normen en waarden, groepsdenken, mensen die de informatie beheersen, groepspolarisatie, het zijn maar een paar van de mechanismen die de groep bij elkaar houden, die ervoor zorgen dat de heersende ideeën altijd vergezocht zijn en afwijkende meningen uitbannen, hetgeen weer leidt tot bevestigende vooroordelen en tunnelvisie als het gaat om onderzoek.

Er zijn nog veel meer mogelijke verklaringen voor het gedrag van complotdenkers. Hoe vreemd het ook klinkt, het is zelfs mogelijk dat complottheorieën simpelweg geruststellend werken. Natuurlijk, het idee dat troepen reuzenhagedissen de mensheid vanuit het duister in hun macht houden, is angstaanjagend. Maar is dat minder eng dan de mogelijkheid dat we in een willekeurig universum leven waar niet-denkende krachten ons zonder oorzaak of reden kunnen uitdoven? Zoals de een zich tot God wendt, of tot het bovennatuurlijke, om deze mogelijkheid af te weren, zo wendt een ander zich misschien tot een complottheorie. 

Sommige wereldberoemde wetenschappers (Darwin, Galilei) waren juist degenen die vraagtekens plaatsten bij het officiële verhaal

En voordat de rationelere lezers van het wetenschapskatern van The Guardian beginnen te sputteren: er worden tegenwoordig in het openbaar wel meer inzichten c.q. meningen geventileerd die op andersdenkenden kunnen overkomen als complottheorieën. De National Health Service wordt in het geheim geprivatiseerd en de media zijn medeplichtig? Ja hoor. De regering probeert goede doelen af te knijpen? Natuurlijk. O, je kunt het ‘bewijzen’? Ja, dat kunnen mensen altijd. Misschien hebben complotdenkers hun stigma niet helemaal verdiend. Sommige wereldberoemde wetenschappers (Darwin, Galilei) waren juist degenen die vraagtekens plaatsten bij het officiële verhaal.

En natuurlijk, misschien bestaan de complotten wél. Stel bijvoorbeeld dat dit blog helemaal geen analyse is van de psychologie van het complotdenken, maar een truc om het record ‘meeste krankjorume reacties’ op de site van The Guardian te breken? We zullen het nooit weten.

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.