• African Arguments
  • Reader
  • Wildconsumptie drijft op aloude gewoontes

Wildconsumptie drijft op aloude gewoontes

African Arguments | Londen | Theodore Trefon | 16 april 2020

De coronapandemie en andere zoönotische virusuitbraken die voortvloeien uit wildconsumptie zijn wereldwijde uitdagingen met een lokale oorsprong. Als we die niet op een holistische manier tegemoet treden, kunnen de menselijke, sociale, economische en milieukosten flink uit de hand lopen.

Bushmeatconsumptie [vlees van in de wil­der­nis ge­do­de, veel­al be­dreig­de die­ren] in Centraal-Afrika heeft een funeste invloed op het complexe samenspel van biodiversiteit, lokale economieën, natuurbehoud, gemeenschapswelzijn en volksgezondheid. De wildconsumptie drijft op diepgewortelde gewoontes, snelle groei van de stedelijke bevolking en economische kansen. Wereldwijde actie om de impact van covid-19 te beperken kan alleen succesvol zijn wanneer regeringen en bevolkingen samenwerken. Maar het opstellen van een langetermijnbeleid om zoönose (ziektes die van dier op mens overgaan) te bestrijden heeft alleen zin als de door mensen veroorzaakte milieuverstoring en culturele factoren worden meegewogen.

Van alle nieuwe besmettelijke ziekten is 75 procent zoönotisch. SARS (geassocieerd met vleermuizen en civetkatten), MERS (van dromedarissen en kamelen overgesprongen op mensen), de varkensgriep, de vogelgriep, salmonella, de gekkekoeienziekte, hondsdolheid, lyme en de builenpest (die in de veertiende eeuw zo’n vijftig miljoen Europese doden veroorzaakte) zijn slechts een paar voorbeelden van zoönotische ziektes die al eeuwenlang bestaan. Afhankelijk van het virus, de bacterie of parasiet worden ziektes overgedragen via interacties met levende of dode dieren, dierlijk afval of dierlijke producten.

Congolese jager met een vers gevangen krokodil. – © Kris Pannecoucke / HH
Congolese jager met een vers gevangen krokodil. – © Kris Pannecoucke / HH

In Centraal-Afrika zijn ebola en hiv, het virus dat aids veroorzaakt, de twee grote zoönotische virussen. Net als het pas ontdekte covid-19 zijn hiv en ebola afkomstig van wilde dieren. De precieze oorsprong van hiv is onduidelijk, maar een verband met bushmeat is waarschijnlijk. Hiv-1, ontstaan uit het genetisch verwante siv-virus dat onder Afrikaanse primaatsoorten voorkomt, stak voor het eerst de kop op in de Democratische Republiek Congo (DRC) en is waarschijnlijk van chimpansees of zwarte mangabeys (een West-Afrikaanse apensoort) naar mensen overgesprongen.

De heersende overdrachtstheorie is die van de ‘cut hunter’: een jager zou besmet zijn geraakt tijdens het slachten van een met siv-geïnfecteerde mangabey of chimpansee. Zo’n direct bloed-bloedcontact tussen mens en dier is zeldzaam, maar toen de eerste mens geïnfecteerd raakte, ging de overdracht van mens op mens razendsnel.

Oprukkende verstedelijking, slechte gezondheidszorg (waaronder het wijdverbreide gebruik van niet-gesteriliseerde naalden) en toegenomen woon-werkmobiliteit hebben ideale omstandigheden gecreëerd voor de verspreiding van seksueel overdraagbare ziektes – en de verspreiding van hiv over de hele wereld.

Ebola

Ebola, dat in 1976 voor het eerst in de DRC werd geconstateerd, is een zeldzame maar dodelijke ziekte voor zowel mensen als apen, gorilla’s en chimpansees. Wetenschappers zien fruitvleermuizen als de aannemelijkste bron van ebola-uitbraken onder mens en dier. Volgens het Amerikaanse Centres for Disease Control and Prevention (CDC) blijkt uit epidemiologische data dat het ebolavirus al rondwaarde lang voor de eerste geregistreerde uitbraken.

Factoren als bevolkingsgroei, voortschrijdende verstedelijking en directe interactie met wilde dieren hebben de verspreiding van het ebolavirus ongetwijfeld een handje geholpen. Toch zijn vleermuizen ondanks deze wetenschappelijke kennis nog altijd op veel Centraal-Afrikaanse voedselmarkten te koop. Sommige marktbezoekers weten van het verband af en nemen de gezondheidswaarschuwingen ter harte, anderen weten van niets. ‘Ik kan me niet druk maken over een eventuele ziekte als honger continu op de loer ligt,’ zegt een man die op de hoogte is van de risico’s.

Tijdens een recente ebola-uitbraak werd de Congolese plaats Mongbwalu, midden in een goudmijngebied, op onverklaarbare wijze overspoeld door abnormaal grote vleermuizen. Een traditionele goudzoeker schreef het toe aan ‘goddelijke voorzienigheid’. Het geloof dat wilde dieren een gave gods zijn is wijdverbreid. Medische experts moeten bij infectieziektebestrijding rekening houden met dit soort opvattingen.

k kan me niet druk maken over een eventuele ziekte als honger continu op de loer ligt

Met de opkomst van de commerciële jacht voor de stedelijke consumentenmarkt is het vleesaanbod  voor gemeenschappen die in het regenwoud leven teruggelopen: jagers verkopen het vlees liever dan het zelf op tafel te zetten. De gevolgen voor het voedingspatroon zijn enorm: een wereldwijd onderzoek leert ons dat bushmeat voor meer dan een miljard armen de hoofdbron is van eiwitten, de meeste B-vitaminen, en mineralen als ijzer en zink.

Los van de voedingskwestie bestaan er economische, sociale en culturele beweegredenen om bushmeat te eten of te verhandelen. De bloeiende bushmeathandel vormt een economische kans voor een breed scala aan mensen: jagers, transporteurs, groothandelaren, marktvrouwen, stalletjeshouders. Waar het voor de een cultureel geïnspireerd is (‘Een man moet vlees eten om sterk te worden’), is het voor een ander een kwestie van levensonderhoud. Het eten van bepaalde diersoorten heeft ook een symbolische betekenis: een rijke man in Brazzaville die hoopt dat zijn zwangere vrouw hem een sterke zoon zal baren, geeft haar gorillavlees. Ook je gasten bushmeat serveren geldt als bon ton; je kunt er bewondering mee oogsten, respect mee betonen, of ermee bij iemand in de gunst proberen te komen.

Natuurbeschermers proberen wildconsumptie terug te schroeven door middel van voorlichtingscampagnes en wetgeving – met name in Afrikaanse steden, maar voor medische experts die bekende en nieuwe zoönotische ziektes moeten bestrijden is gedragsverandering bewerkstelligen nog vrijwel onbekend terrein.

Auteur: Theodore Trefon

African Arguments
Verenigd Koninkrijk, website, africanarguments.org
Dit onlinetijdschrift is gewijd aan analyses over al wat speelt in hedendaags Afrika, en dient tevens als platform voor discussies daaromtrent. De site werd in 2007 gelanceerd door de Royal African Society, een Britse stichting die zich inzet voor een beter begrip van het continent.

Dit artikel van Theodore Trefon verscheen eerder in African Arguments.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.