• The Observer
  • Politiek
  • Wordt David Davis de volgende premier van Engeland?

Wordt David Davis de volgende premier van Engeland?

The Observer | Gaby Hinsliff | 03 september 2017

De politieke loopbaan van David Davis (68) leek al voorbij, toen hij door Theresa May tot minister en Brexit-onderhandelaar werd benoemd. Nu lijkt zelfs een premierschap niet uitgesloten.

Diep in het landelijke Herefordshire, waar de SAS zijn hoofdkwartier heeft, staat het zogeheten Killing House. Het is een onopvallend gebouw waar speciale militaire eenheden getraind worden in reddingsoperaties waarbij een ‘gegijzelde’ levend moet worden bevrijd en dummyterroristen moeten worden uitgeschakeld. Toen David Davis, voormalig reservist van de Speciale Eenheden, onlangs zijn oude regiment bezocht, werd hij uitgenodigd om deze oefening nog eens te proberen om oude tijden te doen herleven. De minister die Groot-Brittannië uit de EU moet loodsen, inmiddels 68 jaar, kon dat verzoek niet weerstaan. Tien minuten later kwam hij volgens het verhaal met een grijns naar buiten. Doelwitten gedood, gegijzelde ongedeerd, missie geslaagd.

Dit typeert Davis: hij is uiterst macho en enigszins blufferig (er is weleens over hem gezegd dat hij zelfs als hij op een stoel zit nog swagger heeft) – het lijkt allemaal te mooi om waar te zijn. Maar de anekdote illustreert ook zijn onvermogen om een uitdaging af te slaan, en daarin zal hij nu danig op de proef worden gesteld. Zijn vrienden zweren bij hoog en bij laag dat hij niet verder kijkt dan zijn ministerschap, maar inmiddels is het niet meer zo idioot om te veronderstellen dat David Davis aan het eind van de zomer weleens de Britse premier zou kunnen zijn. Het kabinet probeert een nieuwe strijd om het leiderschap uit alle macht te voorkomen, maar de Tories vragen zich af of de overduidelijk malheureuze Theresa May de Brexit wel aankan. (Ze schijnt tegen vrienden te hebben gezegd dat dit de moeilijkste periode in haar leven is sinds het overlijden van haar ouders.) Volgens een recente enquête van de website ConservativeHome is Davis bij de meerderheid van de partijleden favoriet als haar opvolger, terwijl hij een steeds grotere steunpilaar voor haar aan het worden is.

‘Ze is sterk van hem afhankelijk, dat is bijna gênant om te zien,’ zegt een bron over hun vergaderingen. ‘Alle besluiten worden nu genomen door Theresa May, Philip Hammond en David Davis. De ambtenaren weten dat als die drie de koppen bij elkaar steken en het eens worden, ze het kabinet mee kunnen krijgen. Maar zij voegt zich naar Davis – ze is onbeleefd tegen Philip Hammond.’ Mocht ze halverwege de Brexit-onderhandelingen ontslag nemen, dan kan Davis het stokje moeiteloos overnemen, mits hij wordt gesteund door Hammond, de minister van Financiën, met wie hij steeds beter bevriend raakt. Bovendien groeit hij in zijn rol. Terwijl hij aanvankelijk arrogant en overmoedig was over de Brexit, hebben Philip Hammond, zijn ambtenaren, zijn zakelijke contacten en zijn speciale adviseurs uit het Remainkamp hem laten kennismaken met de realiteit, en hij is verrassend genoeg bereid naar hen te luisteren.

Nederige afkomst

Hij zou zichzelf kunnen aanprijzen als de Leaver met wie beide kampen overweg kunnen, bereid om compromissen te sluiten in het belang van de werkgelegenheid, ruimhartig wat betreft immigratie, een geboren polderaar wiens handen eerder gebonden waren door een gebrek aan flexibel beleid van Number 10. (Chapman, onlangs uit de regering gestapt, heeft in het openbaar gezegd dat het populistische besluit van May om te breken met het Europees Hof van Justitie de voortgang ernstig belemmert.) Er wordt wel gedacht dat hij tot een ‘zachte Brexit’ zou kunnen worden overgehaald, met als stootkussen de overgangsperiode van onderhandelingen met de EU volgens voorwaarden die vergelijkbaar zijn met de huidige.

En als het al onwaarschijnlijk wordt geacht dat Davis tot ver na zijn zeventigste in functie blijft, dan is dat alleen maar gunstig voor de jongere ministers die ongeduldig op hun beurt wachten. ‘Jonge kardinalen,’ merkt een bondgenoot op, ‘hebben graag een oude paus.’ Maar het blijft onduidelijk of hij zijn eeuwige zwakte heeft overwonnen: de neiging om zijn hand te overspelen.

Davis werd in 1948 geboren in York, als zoon van een alleenstaande moeder, in een tijd waarin dat nog een schande was. Zijn vader was een getrouwde man die haar in de steek liet toen bleek dat ze zwanger was. David werd eerst grootgebracht door zijn grootouders, maar toen zijn moeder met een andere man trouwde, verhuisde hij naar de sociale huurwoning in Londen waarin zij hun intrek namen.

David Davis brengt een bezoek aan Downing Street 10, in juni dit jaar. – © Simon Dawson / Getty
David Davis brengt een bezoek aan Downing Street 10, in juni dit jaar. – © Simon Dawson / Getty

Tien jaar geleden was deze nederige afkomst een goede aanbeveling voor Davis als vernieuwer van de Tories, ook al bleef het enigszins vaag hoe hij vond dat de partij zou moeten veranderen. Maar het verhaal over hoe hij zichzelf heeft opgewerkt – grammar school, een gewone universiteit (dat wil zeggen geen Oxford of Cambridge), de London Business School, Harvard, en vervolgens een succesvolle carrière bij het suiker- en voedingsbedrijf Tate & Lyle – is nu om een heel andere reden van belang. De volgende leider van de Tories zal een passend antwoord moeten vinden op Jeremy Corbyns strijd tegen het establishment. Daarbij is het belangrijk om te weten hoe het is om in armoede op te groeien, om te weten hoe het voelt om een outsider te zijn.

Davis is driftig, prikkelbaar volgens sommigen, maar het doet zijn karakter misschien meer recht om te zeggen dat hij rusteloos is en zijn energie kwijt moet. (Toen hij in de oppositiebankjes zat, maakte hij dagenlange wandelingen door Engeland van kust naar kust om zijn frustratie kwijt te kunnen.)

Maar Davis heeft een sociaal, levendig karakter, en kletst graag met vrienden uit het hele politieke spectrum: Nick Clegg (Liberal Democrats) Alex Salmond (Scottish National Party) en Alastair Campbell (Labour) hebben hem hun respectievelijke partijen leren begrijpen. Hij kan uitermate onbehouwen zijn – onlangs sms’te hij aan een vriend dat het gerucht dat hij voor de grap Diane Abbott van Labour probeerde te omhelzen niet waar was omdat hij immers ‘niet blind’ was –, maar hij is gelukkig getrouwd met Doreen, die hij op de universiteit heeft leren kennen en met wie hij drie volwassen kinderen heeft. De weekenden met haar, thuis in Yorkshire, zijn heilig voor hem, en hij brengt veel tijd door met een van hun kleinkinderen, die zwaar gehandicapt is.

Davis is echter geen doetje. Hij werd in 1987 verkozen tot parlementslid, verdiende zijn sporen door ten tijde van de stemming over het Verdrag van Maastricht in het whips’ office van John Major de partijleden in het gareel te houden (wat hem de bijnaam ’DD van de SS’ opleverde) en werd bevorderd tot minister van Europese Zaken. Maar toen Major de verkiezingen verloor, versmaadde Davis een plaats in de oppositiebankjes en werd voorzitter van de commissie voor de Rijksuitgaven van het Lagerhuis, wat een nuttig inzicht oplevert in alle departementen van Whitehall – en omdat hij hogere ambities koesterde.

Zijn hartstochtelijke verdediging van burgerlijke vrijheden is oprecht, en reflecteert zijn al even fervente geloof in een kleinere overheid

Bij de verkiezingen om het partijleiderschap van 2001 bleef Davis achter bij de andere kandidaten, Ian Duncan Smith, Michael Portillo en Ken Clarke. Daarna leek het er een tijdje op dat 2005 zijn jaar zou worden. De rechtervleugel vond dat hij een ’gezonde’ houding had wat Europa betreft, maar ook dat hij verstandig genoeg was om de middenvleugel geen schrik aan te jagen, en de oudere partijleden vonden hem – de selfmade man – fantastisch. Zijn team nam aanvankelijk de leiding in de verkiezingsstrijd, en zette de parlementsleden onder druk door ze ervan te overtuigen dat hij toch wel zou winnen en ze zich dus beter aan zijn kant konden scharen. Maar de agressieve houding van enkele van zijn naaste medewerkers zette kwaad bloed, en bovendien leken veel partijleden die hem steunden eerder gelaten dan enthousiast over zijn aanstaande overwinning. Het was alsof ze over zijn schouder naar iets beters uitkeken, en dat in oktober vonden. Alle vijf kandidaten zouden die herfst op de partijbijeenkomst een speech houden, iets waar Davis toch al niet in uitmuntte. De speech van David Cameron ging de geschiedenis in als het moment waarop zijn partij rechtop ging zitten en hem opmerkte, terwijl Davis niet verder kwam dan een saaie, haperende poging – het moment, zo werd aangenomen, waarop zijn carrière alleen nog maar bergafwaarts kon gaan.

Maar hij had een verrassing in petto. Hij accepteerde de functie van schaduwminister van Binnenlandse Zaken onder Cameron, en smeedde niet voor de hand liggende maar effectieve bondgenootschappen met Shami Chakrabarti, de toenmalige directeur van Liberty (de campagnegroep voor de mensenrechten), en met de linkervleugel van Labour, teneinde de aanval in te zetten op wat hij beschouwde als de zeer onliberale antiterreurmaatregelen van Tony Blair. Een van de mensen die hij daarbij leerde kennen was Jeremy Corbyn, die in 2015 met hem en met Davis’ partijgenoot Andrew Mitchell naar Washington reisde om daar aan te dringen op de vrijlating van een Brit die gevangenzat in Guantanamo Bay. Zijn hartstochtelijke verdediging van burgerlijke vrijheden is oprecht, en reflecteert zijn al even fervente geloof in een kleinere overheid. ‘Hij is gewoon een echte Tory,’ zegt een vriend van hem. ‘Hij is sceptisch als het gaat om het onnodig verlenen van macht aan de overheid.’

Maar de bijval die hij oogstte voor die principes is hem wellicht naar het hoofd gestegen. Toen Gordon Brown in 2008 met zijn controversiële plan kwam om terreurverdachten maximaal 42 dagen vast te houden zonder ze voor de rechter te brengen, verbijsterde Davis zijn partij door zichzelf opnieuw verkiesbaar te stellen. Hij stapte uit het parlement en drong er bij zijn electoraat in Haltemprice en Howden op aan om op hem te stemmen als ze voor burgerlijke vrijheden waren, in wat hij als de strijd voor de vrijheid beschouwde.

Zijn meeste collega’s vonden dat zinloos, sommigen beschouwden het zelfs als een krankzinnige actie, en Cameron gaf Davis na diens herverkiezing geen prominente plaats meer. Ook Davis zelf was verbaasd toen Theresa May hem vorig jaar opwekte uit de dood. Haar naaste medewerkers beschouwen dat nog steeds als een van haar betere besluiten, ook al raadde Davis haar vervolgens de rampzalige vervroegde verkiezingen aan. Ze waren wanhopig op zoek naar Leavers van voldoende statuur om de belangrijke Brexit-posten te vervullen en Davis had veel geleerd van de jaren onder Major, niet alleen over Europa, maar ook over het managen van een krappe parlementaire meerderheid; hij denkt strategisch en heeft een sterke politieke intuïtie.

Op het lijf geschreven

Dat is wellicht de reden dat het Davis is, niet Liam Fox of Boris Johnson, die de veranderende stemming onder de Brexiters aanvoelt: de angst dat hun grootse project in zwaar weer verzeilt, ook al wijten ze dat niet aan Brexit zelf, maar aan de overheid. Volgens ingewijden bestaat de angst dat er bij de onderhandelingen rake klappen zullen vallen, of dat ze zelfs op een slachtpartij zullen uitdraaien. ‘We moeten onze kalmte bewaren en het vol zien te houden als de publieke opinie zich tegen ons keert.’ Die rol is Davis, die ongevoelig is voor zelftwijfel, op het lijf geschreven.

Maar zelfs als Theresa May het roer recht houdt, neemt Davis’ invloed op Brexit – dat cruciale moment in het leven van de natie – duidelijk toe, en daarmee ook een afschrikwekkende verantwoordelijkheid. ‘Dit is zijn laatste kans,’ zegt een collega, ‘en hij weet donders goed dat hij die niet kan verkloten.’
Missie vooralsnog niet geslaagd.

Auteur: Gaby Hinsliff

The Observer
Verenigd Koninkrijk | zondagskrant | oplage 449.000

Oudste kroonjuweel van de Britse kwaliteitspers. Uit dezelfde groep als The Guardian maar met liberale signatuur.

Dit artikel van Gaby Hinsliff verscheen eerder in The Observer.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.