Nobelprijswinnaar Gurnah tart de verwachtingen van het Europese publiek

© Simone Padovani / Getty

Africa is A Country

| Nicole Rizzuto | 02 december 2021

Dat de 73-jarige Tanzaniaanse schrijver Abdulrazak Gurnah de Nobelprijs voor Literatuur toegekend heeft gekregen, was een verrassing voor velen. Gurnah is vrij onbekend is op het Afrikaanse continent en werd lang genegeerd door de westerse literatuurwetenschap. Wat kenmerkt zijn oeuvre?

Het nieuws dat Abdulrazak Gurnah de Nobelprijs voor Literatuur had gewonnen werd zowel met vreugde als met verbazing begroet. Gurnah, de eerste zwarte schrijver die de prijs wint na Wole Soyinka, vijfendertig jaar geleden, is niet zo bekend bij lezers op het Afrikaanse continent, laat staan daarbuiten. De aankondiging leidde bij Amazon tot een stormloop op zijn boeken onder lezers en literatuurwetenschappers in de VS. Zoals Bhakti Shringarpure schrijft, roept de keuze voor Gurnah vragen op over het selectieproces van het Nobelprijscomité voor Afrikaanse schrijvers. Ze vermoedt dat Gurnah het waarschijnlijk met haar eens zou zijn dat de motieven voor zijn uitverkiezing boven de Keniase Ngugi wa Thiong’o, de naam die al een tijd als dé Afrikaanse kandidaat in het Nobelprijscircuit rondzingt, niet allemaal even zuiver zijn. 

Een andere vraag die deze toekenning oproept, is of deze zal leiden tot een herontdekking van Gurnahs werk onder literatuurwetenschappers in de VS, die tot dusver de aanzienlijke hoeveelheid studies die buiten de Amerikaanse academische wereld over zijn omvangrijke oeuvre zijn verschenen, hebben genegeerd.

Wisselend perspectief

In feite zou men Gurnahs boeken kunnen lezen als antwoorden op juist deze vragen. Zijn romans zijn te lezen als commentaar op de culturele politiek van het ‘stroomlijnen’ van Afrikaanse verhalen voor wereldwijde distributie en consumptie. Hij heeft het wisselende perspectief van die politiek – in het koloniale tijdperk, tijdens de Koude Oorlog en in de huidige tijd – onderzocht. De diep ingesleten verwachting van het Europese publiek dat Afrikanen over hun achtergrond en de vermeende uitzichtloosheid van hun land schrijven, duikt overal in zijn werk op. Wanneer de verteller in Admiring Silence op het punt staat zijn toekomstige schoonouders te ontmoeten, waarschuwt zijn Engelse aanstaande om het vooral niet over Zanzibar te hebben, om haar ouders niet uit te lokken. De scène waarin de toekomstige schoonmoeder ‘een paar voorbeelden van marteling en uithongering’ van de getergde verteller weigert aan te horen en haar echtgenoot enkel verhalen over het Britse Rijk opdist, blinkt uit in bijtende ironie. In The Last Gift geven de bombastische speculaties van de aanstaande schoonfamilie over de etnische afkomst van hun toekomstige schoondochter afwisselend blijk van verdoezeld superioriteitsgevoel en onversneden racisme. 

Uit de romans spreekt ook scepsis tegenover koloniaal onderwijs

De schoonvader in spe grapt goedmoedig tegen de jonge vrouw dat ze wel een ‘jungle bunny’ in de familie kunnen gebruiken. Het boek gaat evenzeer over de onwil van Zanzibari’s om verhalen over het nationale verleden te vertellen als over de onwil van buitenstaanders om die te horen. 

Gecalculeerde terughoudendheid is ook een centraal thema in By the Sea, waarin een asielzoeker Melvilles klerk Bartleby navolgt in zijn voorkeur om er liever het zwijgen toe te doen, om later los te barsten en een intergenerationeel drama te onthullen dat het historische belang van Zanzibar in de prekoloniale en koloniale handelsroutes en de contreien van de Indische Oceaan belicht.

Scepsis

Uit de romans spreekt ook scepsis tegenover koloniaal onderwijs en het soort wereldliteratuur dat wordt gefinancierd door internationale organisaties en Amerikaanse lobbyisten. In Gurnahs fictie, gesitueerd in Zanzibar, wordt onderzocht waarom en hoe Afrikaanse denkers en schrijvers worden verleid aan dit soort projecten deel te nemen. In By the Sea maakt de ontdekking van de wereldliteratuur door een van de personages deel uit van een coming-of-ageverhaal in de Koude Oorlog, kort nadat Zanzibar onafhankelijk is geworden van het Verenigd Koninkrijk. In een onvergetelijk fragment wordt beschreven hoe de Amerikaanse voorlichtingsdienst USIA een luxueuze bibliotheek opent om de Zanzibari’s voor zich te winnen, ten koste van het socialistische blok. 

Gurnah beschrijft de aantrekkingskracht van de bibliotheek in zintuiglijke termen: het gevoel van de koele lucht op de huid, de zijdezachte bekleding van het schitterende meubilair, de strakke lijnen van de tafels en de tijdschriften. De Amerikaanse literatuur in de bibliotheek, waaronder geaccepteerde namen als Ralph Waldo Emerson en Frederick Douglass, weerspiegelt democratische vrijheid, al signaleert Gurnah dat de verspreiding van deze literatuur onlosmakelijk verbonden is met de tegenstrijdigheden van het Amerikaanse kapitalisme. 

Hij geeft beeldende beschrijvingen van de boeken die ‘groot en zwaar’ zijn, ‘glanzend’, met ‘vergulde boekbanden’. De verteller schetst in deze scène het contrast tussen deze verleidelijke propaganda van de Amerikaanse culturele missie en de koloniale bibliotheek, die de Britten bij hun vertrek vergrendeld hebben achtergelaten, en de schoolbibliotheek. 

Gurnahs boekenzijn ook een liefdesverklaring aan het kosmopolitische ideaal van wereldliteratuur

De schoolbibliotheek, decennialang de vergaarbak van afdankertjes van vertrekkende koloniale bestuurders, is ook de plek waar literatuur de valse belofte van universalisme en kosmopolitisme vertegenwoordigt. De bestuurders lieten die boeken achter waarin de Europeanen als de verheven brengers van beschaving gelden. 

Gurnah haalt het door de verteller geschetste contrast onderuit. De werken in de bibliotheek van de Amerikaanse ambassade zijn dan wel niet bezoedeld met herinneringen aan de koloniale overheersing, stelt hij, maar het uitdragen van het kosmopolitische wereldbeeld dat met het bibliotheekproject wordt beoogd, komt hoe dan ook voort uit de machtsnetwerken die kenmerkend waren voor de Koude Oorlog, en is daarom verre van neutraal. Daarin verschilt ze weinig van de koloniale bibliotheek of de schoolbibliotheek.

Liefdesverklaring

Hoewel Gurnahs boeken getuigen van scepticisme tegenover snobistisch lezen en het zogenaamde universalisme dat de literatuur ons voorhoudt, zijn ze ook een liefdesverklaring aan het kosmopolitische ideaal van een wereldliteratuur waarin fictie de verbeelding verruimt en de band met literaire, continent overstijgende geschiedenissen verdiept. In Gravel Heart schrijft hij over een vader in Zanzibar die een arbitraire bibliotheek samenstelt uit beduimelde overblijfselen die hij vlak na de dekolonisatie bij elkaar scharrelt. Deze privébibliotheek is een samenraapsel van populaire fictie en literaire zwaargewichten, toneelstukken van Shakespeare, westerns, detectives, een ingekorte versie van Duizend-en-een-nacht.

Nu Gurnahs werk in de Engelstalige wereld, inclusief de VS, zijn weg naar de lezer vindt, kunnen literatuurwetenschappers de intellectuele arbeid van degenen in Afrika en daarbuiten die zijn oeuvre al hebben bestudeerd, bij hun studie betrekken en erop voortbouwen, in plaats van dit werk te negeren.

Abdulrazak Gurnah tijdens het International Book Festival Edinburgh in Schotland in 2017. – © Simone Padovani / Getty

Recent verschenen
TIJDELIJKE AANBIEDING
Drie maanden onbeperkt digitaal toegang tot 360 voor maar € 15
bo pc
Drie maanden onbeperkt digitaal toegang tot 360 voor maar € 15! Ja, ik steun 360