• The New York Times
  • Politiek
  • Zo doorbreken Poolse media de filterbubbel

Zo doorbreken Poolse media de filterbubbel

The New York Times | New York | Tina Rosenberg | 17 maart 2019

Polarisatie is overal. Maar in Polen komen tijdschriften uit de hele politieke linie ertegen in het geweer. Ze publiceren elkaars artikelen om lezers verschillende perspectieven te bieden.

Zoals zoveel mensen overal ter wereld maakte freelancejournalist Jedrzej Malko zich druk om de filterbubbels in de media. Maar híj deed er iets aan. Malko woont in Polen, waar burgers in dat soort bubbels leven doordat ze alleen maar media onder ogen krijgen die hun eigen ideeën bevestigen. ‘Het is niet zozeer dat we de media van het andere kamp niet geloven,’ zegt Kaja Puto, freelanceauteur en -redacteur van diverse links georiënteerde publicaties. ‘We lezen ze niet eens. We weten niet wat ze beweren, en weten we dat wel, dan zijn het vaak de meest absurde dingen.’

Dat ideologische isolement versterkt luidruchtige, radicale stemmen. Leugens worden niet gecheckt. Elke bubbel heeft niet alleen zijn eigen opvattingen, maar ook zijn eigen feiten.

Dat geldt in verschillende mate ook voor de VS, een groot deel van Latijns-Amerika, Europa, Zuid-Korea, India, Pakistan en vele andere landen. Filterbubbels, vijandige bejegening van politieke tegenstanders en het idee dat de maatschappij onherroepelijk is verdeeld, zijn mondiale problemen. En alle drie hangen ze met elkaar samen.

De combinatie werkt vooral sterk in Polen, waar een rechts-populistische regering de democratische controle van de macht ondermijnt, waaronder de persvrijheid. De publieke tv-zenders, met hun miljoenen kijkers, zijn een spreekbuis voor overheidspropaganda geworden. De belangrijkste krant van de elite, Gazeta Wyborcza, staat uiterst kritisch tegenover de regering. Hij wordt vooral gelezen en geloofd door tegenstanders van de regering.

‘In Polen hebben we geen journalistiek,’ zegt Jarema Piekutowski, expert maatschappelijke zaken en hoofdredacteur van Nowa Konfederacja, een conservatief tijdschrift. ‘De media zijn niet meer dan voetsoldaten van een politiek leger. Sommige, zoals Gazeta Wyborcza, zijn professioneler dan andere, maar dat wil niet zeggen dat ze geen partij kiezen. Ze hebben hun keuze gemaakt, en het gaat ze er niet om betrouwbare journalistiek te bedrijven, maar de politieke strijd te winnen.’

Het beschaafde debat begint het af te leggen tegen haatzaaierij, soms met dodelijke afloop. In januari stak een geestelijk gestoorde man Pawel Adamowicz dood, de burgemeester van Gdansk. De aanvaller uitte luidkeels zijn bezwaren tegen Burgerplatform, de grootste Poolse oppositiepartij, waar Adamowicz lid van was.

In juli 2017 bedacht Malko daarom Projekt Spiecie (spiecie is Pools voor ‘kortsluiting’). Om de paar weken schrijven vijf tijdschriften van verschillende politieke signatuur over hetzelfde onderwerp en drukken ze elkaars verhalen af.

Projekt Spiecie beperkt zich tot intellectuele, relatief beschaafde tijdschriften met de grote Poolse steden Warschau en Krakau als basis. Het project is niet van invloed op het algehele politieke discours in Polen, wat het gezien zijn beperkte reikwijdte ook niet zal krijgen. Maar het laat zien dat er manieren zijn om de muren van de filterbubbel te slechten. Het laat ook zien dat het nog steeds mogelijk is om vreedzaam met elkaar van mening te verschillen en dat veel lezers van uiteenlopende kampen daaraan hechten.

Tussenkop

Malko, 29, is geen erg invloedrijke journalist; hij beschouwt zichzelf zelfs helemaal niet als journalist. Hij is econoom, schreef het boek Economics And Its Discontents en geeft les op een middelbare school. Hij had een wekelijkse column in Krytyka Polityczna, een links internetmagazine. Daarin raadde hij artikelen uit de Poolse of buitenlandse pers aan. ‘Ik zocht naar interessante artikelen buiten mijn eigen bubbel en comfortzone,’ zegt hij. Toen de regering voor het eerst het Poolse hooggerechtshof probeerde te zuiveren, wijdde Malko zijn column bijvoorbeeld aan de kijk van rechts op de crisis.

Lezers liepen weg met zijn columns, maar Malko wilde meer. ‘Ik was op zoek naar verschillende meningen, maar koos nog altijd welke,’ zegt hij. Hij besloot zijn column op te geven en iets groters op touw te zetten. Hij belde de redactie achter Krytyka en vijf andere tijdschriften en belegde een vergadering.

Eén titel haakte af wegens tijdgebrek. Krytyka en vier andere tijdschriften deden wel mee: het rechtse Nowa Konfederacja van Piekutowski; Klub Jagiellonski, een conservatief katholiek blad; Kontakt, een tijdschrift van linkse bevrijdingstheologen; en Kultura Liberalna, dat het vrijemarktdenken omarmt.

Malko kon de tijdschriften geen financiële compensatie bieden, hoewel sommige nagenoeg failliet waren. Zo heeft Kontakt maar één bezoldigde medewerker. Maar ook zonder geld had hij niet veel overtuigingskracht nodig. ‘We zaten echt op zoiets te wachten,’ zegt Piekutowski, wiens tijdschrift niet alleen artikelen met een conservatieve inhoud brengt, maar ook af en toe een interview met of een bijdrage van een linkse activist of opinieleider. ‘We hadden schoon genoeg van de taal van de Poolse politiek, altijd maar dat ‘‘je-bent-een-verraaier-en-moet-de-bak-in”,’ zegt hij.

Jedrzej Malko tijdens de workshop Building Bridges: ‘Het is belangrijk lezers te laten zien dat het goed is om met anderen om de tafel te gaan, zodat je een andere mening kunt horen’.
Jedrzej Malko tijdens de workshop Building Bridges: ‘Het is belangrijk lezers te laten zien dat het goed is om met anderen om de tafel te gaan, zodat je een andere mening kunt horen’.

Spiecie werkt als volgt. Een van de vijf tijdschriften treedt op als gastheer en komt met een artikel van ongeveer tweeduizend woorden met daarin een beleidsvoorstel voor een heet politiek hangijzer. Tot dusver heeft de groep geschreven over het Poolse onderwijsstelsel, de grondwetshervorming, pensioenen, de rol van Polen in Europa, de verschillen tussen de generaties en migratie. De auteur stuurt zijn stuk naar de vier andere tijdschriften, die elk met een reactie van duizend woorden komen. Vervolgens publiceren ze de stukken simultaan.

Malko kreeg een beurs van ongeveer 3000 euro van een onafhankelijke stichting, het Burgerfonds. Projekt Spiecie ging in mei 2018 van start met een essay van twee verslaggevers van Krytyka over onderwijshervormingen. De andere vier tijdschriften reageerden met eigen voorstellen. In een beginalinea werd uitgelegd hoe Spiecie werkt en dat het ten doel heeft ‘maatschappelijke bubbels door te prikken’.

‘Het is onmogelijk om tot een compromis te komen,’ aldus Kaja Puto. ‘Dat weten we allemaal. Maar we kunnen nog altijd proberen te snappen waarom een partij anders over iets denkt.’ Zij schreef het meest recente openingsessay, over migratie, waarin ze beweerde dat immigranten onmisbaar zijn, vooral omdat Polen een relatief welvarend land is en ze de Poolse economie draaiende houden nu het land vergrijst. ‘Maar in het gastland moet wel het gevoel overheersen dat het er veilig en rechtvaardig aan toegaat,’ schreef ze.

Ze vertelt dat vrienden van vrienden, conservatieve katholieken, haar artikel in Klub Jagiellonski hadden gelezen. ‘Ze schreven dat ze blij waren toen ze het lazen, want ze dachten altijd dat links ervoor was om terroristen in de maatschappij te laten integreren en juist tegen hen gekant was,’ zegt ze. ‘Ik kan dus wel zeggen dat ik hun horizon heb verbreed.’

Hevige emoties

En dat is precies het doel. De filterbubbel is niet alleen een weerspiegeling van de maatschappelijke polarisatie en de vijandigheid tussen partijen, ze is er ook een belangrijke oorzaak van.

Wat er in Amerika aan de hand is, is typerend. Natuurlijk, er zijn mensen met extreme opvattingen die van zich laten horen en politiek actief zijn. Maar de meeste Amerikanen zijn niet extremistisch. Velen geloven dat het andere kamp de weg kwijt is en een gevaar vormt, dat het land in de greep is van een hevige strijd tussen racisten en drammerige millennials. Maar dat is onjuist. Er zijn evenveel zelfverklaarde gematigden als conservatieven in Amerika (beide kampen zijn groter dan dat van de progressieven). Het is waar dat de politieke partijen steeds extremer worden. Maar veel Amerikanen identificeren zich niet met een partij – 42 procent noemt zich onafhankelijk – en veel aanhangers van een partij zijn het niet eens met alles wat hun politieke vertegenwoordigers beweren. In zijn boek Unstable Majorities: Polarization, Party Sorting and Political Stalemate, dat vorig jaar verscheen, schrijft politicoloog Morris Fiorina van Stanford University dat de meeste kiezers zelfs inzake controversiële kwesties een gematigd standpunt innemen.

Media geven voorrang aan de meest extremistische stemmen van de tegenpartij

Waarom denken we dan dat de polarisatie zoveel erger is dan ze in werkelijkheid is?

Een belangrijke reden is dat we de stem van de tegenpartij niet horen wanneer we ons nieuws uitsluitend van gelijkgestemde media betrekken. We horen alleen hoe ons eigen kamp het andere afschildert. En de media geven maar al te vaak voorrang aan de meest irritante, extremistische, vijandige en haatdragende stemmen van de tegenpartij.

Lezers en kijkers denken dat die de tegenovergestelde mening vertegenwoordigen, wat meestal niet zo is. Maar omdat juist die stemmen zulke hevige emoties oproepen, blijven ze het meest bij de lezers hangen.

Een onderzoek in tien landen wijst uit dat het onjuiste idee van mensen dat de polarisatie zo extreem is vooral door onlinemedia wordt veroorzaakt, waar de filterbubbel zich het sterkst doet gelden. Uit het onderzoek blijkt dat mensen die hun nieuws van radio, papieren kranten en tv verkrijgen niet zo’n vertekend beeld hebben.

Positieve respons

Projekt Spiecie is populair bij lezers van alle vijf de tijdschriften. ‘Eerlijk gezegd verbaast me dat nogal,’ zegt Malko. ‘Ik had gedacht dat er in elk kamp meer mensen zouden zijn die het als verraad zouden beschouwen, dat je niet in zee moet gaan met ‘‘fascisten of stalinisten’’. Maar tegenover elke reactie van die strekking staan er zeven of acht waaruit je begrijpt: ‘‘Deze reactie laat zien dat dit project nodig is.’’’

‘De respons op social media was een stuk positiever dan we hadden verwacht,’ aldus de conservatieve Piekutowski.

Ruim 80 procent van de lezers die een reactie plaatsten was volgens hem te spreken over het project. ‘Veel mensen zeiden dat ze niet hadden gedacht dat dit in Polen kon. Vele anderen zeiden dat ze wilden dat het ook in de mainstreammedia gebeurde.’

Dat is echter even waarschijnlijk als dat in de VS het ‘linkse’ MSNBC en het ultraconservatieve Fox News elkaars nieuwsitems zouden uitzenden. Een van de redenen waarom Projekt Spiecie aanslaat is dat de vijf tijdschriften ondanks hun ideologische verschillen van elkaar weten dat ze echte journalistiek bedrijven. ‘Dit project staat onder aanvoering van mensen die ideeën serieus nemen,’ zegt Misza Tomaszewski, redacteur van Kontakt. ‘Het zou niets voor de commerciële media zijn, die drijven op conflict en emoties.’

Afgelopen september hield de in Berlijn gevestigde nieuwsorganisatie n-ost, die werkt met verslaggevers uit Midden- en Oost-Europa, een conferentie in Warschau. Daria Sukharchuk, coördinator van de conferentie, vroeg Malko om over Projekt Spiecie te komen praten. ‘Het is iets volslagen unieks,’ zegt ze. ‘Er was grote belangstelling voor.’

Volgens Piekutowski heeft Nowa Konfederacja veel reacties van niet-conservatieve Polen gekregen die zijn blad zijn gaan lezen dankzij Projekt Spiecie. Hij zegt ook dat zijn tijdschrift meer dan ooit in de belangstelling staat van de mainstreammedia. ‘Dat zou zonder Spiecie nooit zijn gebeurd.’

‘Er is wel degelijk sprake van een symbolische verandering,’ zegt Malko. ‘Het is belangrijk om lezers te laten zien dat het goed is om met anderen om de tafel te gaan, zodat je een andere mening kunt horen. We hoeven het niet met elkaar eens te zijn, we zijn wel elkaars buren.’

Auteur: Tina Rosenberg

The New York Times
Verenigde Staten | dagblad | oplage 570.000

Dit artikel van Tina Rosenberg verscheen eerder in The New York Times.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.