• Economie
  • De kleur van geld

De kleur van geld

| Thomas Fuster | 31 oktober 2019

Het Zwitserse bedrijf SICPA is al meer dan zeventig jaar de leverancier van veiligheidsinkt voor het merendeel van de bankbiljetten in de wereld. Werk genoeg. De productie van geld groeit nog steeds met 4 procent per jaar.

In het westen van Zwitserland kleurt een nagenoeg onbekend bedrijf de bankbiljetten van deze wereld. Naar aanleiding van de afsluiting van de negende Zwitserse bankbiljettenserie gunt de wereldmarktleider op het gebied van veiligheidskleuren ons een kijkje achter de schermen.

Wat zit er verborgen achter die muren? Een commandocentrale van het leger, de goudvoorraden van de Zwitserse republiek, of is het soms een gevangenis voor zware criminelen? Dat soort vragen komt boven bij wie het Zwitserse productiebedrijf van SICPA binnen wil en zich daarvoor aan strenge veiligheidsmaatregelen moet onderwerpen. Het antwoord klinkt op het eerste gezicht niet echt spectaculair. Want op het fabrieksterrein in Chavornay (kanton Vaud) wordt alleen kleur gemaakt. Waarom dan die hoge hekken, de vele veiligheidssluizen en de bescheiden, zo niet volledig afwezige bedrijfscommunicatie? Nou, hier wordt niet zomaar kleur gemaakt, maar de kleur van geld.

Een verborgen kampioen

SICPA is wat gewoonlijk een hidden champion wordt genoemd: een betrekkelijk onbekend bedrijf dat het in zijn branche tot marktleider heeft geschopt. Meer dan de helft van alle bankbiljetten in de wereld wordt, zo zegt het bedrijf, bedrukt met de veiligheidskleuren van SICPA. Het attribuut ‘hidden’ is ook in specifieke zin van toepassing. Want niet opgemerkt worden is een kerncompetentie van dit bedrijf – en niet alleen omdat het daar zelf voor kiest. Ook zijn afnemers, vooral centrale banken, hechten aan discretie. Ze verplichten SICPA gegevens over zakenrelaties of leveranties geheim te houden.

Al even ongewoon is het dat voor één keer de deuren van het bedrijf opengaan voor een journalist. De aanleiding is het nieuwe bankbiljet van 100 frank dat op dinsdag 3 september 2019 door de Zwitserse Nationale Bank (SNB) is gepresenteerd. Met deze presentatie wordt de negende bankbiljettenserie afgesloten. Van alle coupures is de nieuwe kledij nu bekend. De productie van de nieuwe serie komt in Zwitserland vooral voor rekening van drie firma’s: ten eerste Orell Füssli Sicherheitsdruck, dat de biljetten drukt, ten tweede Landqart AG, de fabrikant van een papiersoort die bestaat uit twee lagen met een kern van polymeer, en ten slotte – vaak vergeten – SICPA, de leverancier van de drukinkt.

© Unsplash
© Unsplash

Hoe voelt dat, zo’n veiligheidskleur? Verrassend stroperig en kleverig. Het vanuit West-Zwitserland aan centrale banken over heel de wereld geleverde product is qua consistentie niet te vergelijken met dat licht vloeibare spul dat we in de bouwmarkt kopen als ons huis toe is aan een nieuw verfje. Het is een zeer compacte massa met veel vaste bestanddelen; als je er met je vinger op drukt, geeft het maar lichtjes mee.

Natuurlijk zou je graag willen weten voor welk bankbiljet dat schitterende rood bestemd is dat de machines van de Oost-Zwitserse installatiebouwer Bühler op het moment van ons bezoek aan het mengen zijn. Maar al ons gevraag levert niets op. Dan is de bedrijfsleiding bij de uitleg van het productieproces spraakzamer. Dat proces begint met het vervaardigen van lak. Het polymere goedje doet qua stroperigheid denken aan honing.

‘Het vormt als het ware het cement voor ons product,’ zegt chief operating officer Jean-Paul Vionnet. Dat ‘cement’ wordt gewogen, gemengd en met verschillende bindmiddelen of toevoegingen verrijkt tot op enig moment het kleurige eindproduct ontstaat. Dat klinkt simpel, maar in werkelijkheid gaat het om een uiterst complex proces. Van elk van de 35.000 jaarlijks geproduceerde kleurmengsels bewaart men in Chavornay gedurende tien jaar een monster, voor het geval er zich klachten of onduidelijkheden aandienen.

Alsof je minestrone kookt

‘Het fabriceren van kleur is als het koken van minestrone,’ zegt Vionnet. Hij roert met een pollepel in een grote container. ‘De uitdaging is dat de soep aan het eind precies zo smaakt als de vorige keer.’ Dus zijn productie- en controleproces strikt gecodeerd. Het is er smetteloos schoon.

Geen enkel pigment mag zich op de verkeerde plaats bevinden, elke container moet tot in de puntjes gereinigd worden om kruisbesmetting te voorkomen. Wie bij een verffabriek denkt aan een bedrijf waar het eruitziet als op het rommelige, bonte palet van een schilder, komt bedrogen uit. Hier kun je zelfs in de fabricagehallen van de vloer eten.

Op de locatie in Chavornay werken ongeveer 300 mensen in volcontinudienst. Ze doen dat in twee ploegen. Afhankelijk van de orderpositie – die volgens Vionnet sterk kan fluctueren zodat het maken van een jaarplanning vrijwel ondoenlijk is – komt daar een derde ploeg bij. Bijna 98 procent van de hier geproduceerde kleur wordt geëxporteerd, deels in houten kisten, maar om ecologische redenen ook steeds meer in kartonnen dozen.

We mogen de kisten met daarop het adres van een van die ongeveer 700 afnemers niet fotograferen. Op de etiketten staat wel duidelijk aangegeven dat ook kleur een houdbaarheidsdatum kent. De ‘versheid’ van het product wordt maar voor twee jaar gegarandeerd, tot augustus 2021 dus.

Back-up

Chavornay is niet de enige productielocatie van SICPA. Het familiebedrijf dat al sinds de oprichting in 1927 zijn hoofdkantoor in Lausanne heeft, is op alle continenten vertegenwoordigd, deels in de vorm van joint ventures met als partner doorgaans een overheid. De op Chavornay na grootste fabriek in Europa staat in Madrid. Die fungeert tevens als back-up voor het bedrijf in West-Zwitserland. Want mocht er in Chavornay brand uitbreken of mochten machines door een explosie niet gebruikt kunnen worden, dan blijft SICPA tegenover haar afnemers verplicht de veiligheidskleuren conform contract te leveren. In zoverre is de fabriek in Spanje een kleinere kopie van het complex in het westen van Zwitserland.

Deze aanwezigheid in andere landen heeft nog een reden. Zo is er in veel landen wettelijk voorgeschreven dat alle onderdelen van een bankbiljet in eigen land vervaardigd moeten zijn. Tot aan de Tweede Wereldoorlog was het zelfs gebruikelijk dat elk land zijn eigen kleur produceerde. Ook in de VS, waar SICPA met fabrieken in Springfield (Virginia) en Dallas (Texas) vertegenwoordigd is, moet de kleur van de dollar uit lokale bronnen komen. In China, waar de regering van buitenlandse bedrijven doorgaans eist dat ze hun technologische kennis overdragen, heeft SICPA haar kennis aan de staat verkocht. Formeel is de fabricage van kleur daar nu een coproductie van de Chinese overheid en SICPA.

Ondanks die wereldwijde aanwezigheid blijft de Zwitserse oorsprong voor het bedrijf van belang.

Hoe voelt dat, zo’n veiligheidskleur? Verrassend stroperig en kleverig

Het betekent een voordeel tegenover concurrenten als het Duitse Gleitsmann Security Inks of het Amerikaanse Sun Chemical Luminescence. Op de wereldmarkt staat Swissness nog altijd voor betrouwbaarheid en kwaliteit, zegt Vionnet. Al even belangrijk is de samenwerking met de SNB. Niet primair vanwege de omvang van die productie; zo is voor SICPA, dat ieder jaar kleur levert voor 160 à 170 miljard bankbiljetten in 200 landen, het drukken van dollars, euro’s of ponden (een grote afwezige in dit rijtje is de yen) kwantitatief veel belangrijker. Maar de samenwerking met de SNB biedt SICPA wel de kans te tonen waartoe zij technologisch in staat is.

‘De SNB stelt hoge eisen en zet ons aan tot topprestaties,’ zegt Pierre Degott, die bij SICPA verantwoordelijk is voor onderzoek en ontwikkeling. Het drukken van de nieuwe serie Zwitserse bankbiljetten heeft daarom zeker ook zijn waarde als visitekaartje. Zo zijn in de kleur van de nieuwe biljetten specifieke veiligheidskenmerken verwerkt die alleen vanuit een bepaalde hoek, onder uv-licht of met infraroodcamera’s te onderscheiden zijn. Bovendien moeten de kleuren resistent zijn tegen allerlei chemicaliën. Ook als de biljetten worden blootgesteld aan directe zonnestraling of per ongeluk in de wasmachine belanden, moeten de kleuren dat zo mogelijk zonder schade overleven.

Loflied op contant geld

Bij de fabricage van veiligheidskleuren komt dan ook veel onderzoek kijken. Het team van Degott in Lausanne bestaat uit circa 200 medewerkers die constant op zoek zijn naar innovaties. De nabijheid van de Technische Hogeschool van Lausanne (EPFL) is hierbij een troef. De in Frankrijk geboren Degott is vol lof over het Zwitserse onderwijssysteem, maar hij steekt niet onder stoelen of banken dat SICPA de ‘digitale aantrekkingskracht’ ontbeert die soms nodig is om toptalent aan te trekken. Sommigen realiseren zich nog te weinig dat SICPA een hightechbedrijf is en geen massaproduct van dertien in een dozijn produceert.

In Chavornay zingt men – niet helemaal belangeloos – een loflied op contant geld en waarschuwt men voor een samenleving zonder cash. Toch is het bedrijf gedwongen na te denken over een toekomst waarin voornamelijk digitaal wordt betaald. Zo ontwikkelt SICPA ook oplossingen waarmee overheden de herkomst van producten als tabak en alcohol – en daarmee de hierop te heffen belasting – kunnen vaststellen.

Diversificatie is een belangrijk thema. Maar dat contante betaling binnen afzienbare termijn voorbij zal zijn, dat gelooft men hier niet. Dankzij de opkomst van nieuwe industrielanden groeit de productie van bankbiljetten nog altijd met zo’n 4 procent per jaar. ‘En in tijden van crisis neemt de vraag naar cash zelfs verder toe,’ zegt Vionnet. Turbulente tijden zijn goede tijden voor het verborgen bedrijf uit Vaud.   

Auteur: Thomas Fuster

Neue Zürcher Zeitung
Zwitserland | dagblad | oplage 155.000

Een van de oudste kranten ter wereld. Dagblad van wereldklasse, bekend om zijn intellectuele, diepgaande stijl en zijn liberale signatuur.

Dit artikel van Thomas Fuster verscheen eerder in
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.