• Folha de São Paulo
  • Economie
  • De onweerstaanbare aantrekkingskracht van een diamant

De onweerstaanbare aantrekkingskracht van een diamant

Brazilië claimt over de grootste diamantreserve ter wereld te beschikken: het Roosevelt-reservaat in de Serra Morena. Maar de winning is gewelddadig en troebel, in tegenstelling tot de begeerlijke edelsteen zelf.

‘Ons land is onze ziel. Een indiaan zonder land is een indiaan zonder ziel,’ zo eindigt een leider van het Cinta-Largavolk zijn toespraak op een politieke bijeenkomst van inheemse volkeren. Onder de grond in het Roosevelt-reservaat in de Serra Morena, op de grens van de staten Rondônia en Mato Grosso in het Amazonegebied, ligt misschien wel de grootste diamantvoorraad ter wereld.

Aangetrokken door de glans van edelstenen trokken rond 1999 de eerste garimpeiros [diamantzoekers] de streek binnen. Officieel mag in dit woongebied van de Cinta-Larga helemaal geen mijnbouw worden bedreven, behalve kleinschalige winning door de bewoners zelf. Toch ligt er midden in het oerwoud nu een open plek van 10 bij 2 kilometer. Volgens diamantzoekers en antropologen is het gebied in werkelijkheid nog groter en wordt wel 1000 hectare voor diamantwinning gebruikt.

Conflict

De diamantwinning in het Roosevelt-reservaat bereikte een piek in 2004, toen er meer dan vijfduizend diamantzoekers in het gebied actief waren. Dat eindigde in een conflict tussen de garimpeiros en de inheemse bevolking, waarbij 29 garimpeiros omkwamen. Sindsdien is er in het gebied met tussenpozen diamant gewonnen, maar minder dan voorheen.

‘In maart van dit jaar gingen minstens vijfhonderd garimpeiros opnieuw een gewapende confrontatie aan met de inheemse bevolking, en zeiden dat ze niet van plan waren het gebied te verlaten,’ vertelt Reginaldo Trindade, die als officier van justitie belast is met de bescherming van de rechten van de Cinta-Larga. De Companhia de Pesquisa e Recursos Minerais (CPRM) [Dienst Onderzoek Minerale Delfstoffen] heeft berekend dat er alleen al uit de Lajesmijn jaarlijks zo’n 1 miljoen karaat aan diamanten gehaald kan worden – een hoeveelheid die op de markt ruim 200 miljoen dollar oplevert. Een mijnbouwbedrijf rapporteerde bovendien dat er op minstens veertien andere plekken in het gebied hetzelfde zeldzame kimberliet (een soort vulkanische rots waarin diamanten worden gevormd) in de bodem zit als in Lajes. Een redelijke schatting is dat er in Roosevelt voor zo’n 3 miljard dollar per jaar aan diamanten uit de grond gehaald kan worden.

Op dit moment stelt Brazilië op de internationale diamantmarkt nauwelijks iets voor: in 2013 produceerde het land 49.200 karaat, ofwel 0,04 procent van de wereldwijde productie van 130,5 miljoen karaat. De staten Mato Grosso en Minas Gerais zijn met respectievelijk 88 en 11 procent van het totaal de belangrijkste centra voor de verwerking van illegale diamanten.

De diamanten uit Roosevelt zijn hooggewaardeerd om hun formaat, puurheid en kleur. ‘Ze worden vooral gebruikt voor dure juwelen; ze zijn erg bijzonder en gemakkelijk te herkennen,’ vertelt Francisco Valder da Silveira van de CPRM.

Om de productie van Roosevelt op te voeren is een technologisch geavanceerde diamantwinning noodzakelijk, met moderne machines en gekwalificeerd personeel. Bij de semiprofessionele winning van nu gaat tot wel 40 procent van de stenen verloren. Er wordt gewerkt zonder enige vorm van toezicht, met geïmproviseerde gereedschappen, waardoor de opbrengsten laag zijn. Toch komt er jaarlijks naar schatting nog voor zo’n 100 miljoen real [bijna 23 miljoen euro] aan diamanten uit het gebied.

Diamantreserve in het Roosevelt-reservaat.
Diamantreserve in het Roosevelt-reservaat.

Vanuit de lucht steekt de geelbruine grond van de open plek in het Amazonewoud duidelijk af tegen het groene bos. Op de grond ziet het door een rivier en een moddersloot omzoomde terrein er levenloos uit. Een paar kilometer verderop bevindt zich het hart van de diamantwinning: een serie enorme kraters, afgewisseld met bergen aarde. Vlak bij de kraters staan krakkemikkige houten barakken, bedekt met zeildoek. ‘Je ziet veel drugs en prostitutie, maar je hebt ook hele families in het mijnwerkersdorp,’ vertelt een garimpeiro. Het werk van de garimpeiros is zwaar en de opbrengsten zijn onzeker. ‘Je vindt een mooie, grote steen van wel elf karaat, brengt hem naar een tussenhandelaar en ziet er nooit iets voor terug. Later hoor je dan dat hij voor 180.000 real [ruim 41.000 euro] verkocht is.’

De diamantwinning is een complex raderwerk en de garimpeiros, bewoners en tussenhandelaren leven in een continue staat van ‘koude oorlog’, waarbij elk probeert de ander te slim af te zijn. Het begint ermee dat een investeerder besluit om apparatuur aan te schaffen, contact legt met buitenlandse kopers en smeergeld betaalt aan de toezichthouders. Hij schakelt een lokale tussenpersoon in om tegen commissie elk van deze stappen voor hem te regelen.

Hier ligt misschien wel de grootste diamantvoorraad ter wereld

De tussenpersoon betrekt er een stamleider van de Cinta-Larga bij en levert de machines, in ruil voor 20 à 30 procent van de verkoopprijs van de stenen. De garimpeiro doet het eigenlijke werk, zonder vast loon. Hij wordt ‘gecontracteerd’ door het stamhoofd en moet het hem melden als hij stenen vindt. Van de totale waarde van de diamanten krijgen de garimpeiros 7 procent, een bedrag dat ze meestal onderling verdelen.

Het komt vaak voor dat de tussenpersoon een steen 30 tot 40 procent beneden zijn werkelijke waarde taxeert, vertellen indianen en diamanthandelaren. Ook gebeurt het dat een indianenleider zijn aandeel ontvangt, maar vervolgens de garimpeiro niet uitbetaalt. Deze laatsten proberen op hun beurt om de diamanten achter de rug van indianen en tussenpersonen direct aan kopers te slijten. Maar als een garimpeiro gesnapt wordt, kan hem dat zijn leven kosten.

Ooit telde het Cinta-Largavolk zo’n vijfduizend mensen, maar volgens de laatste telling zijn daar nog maar 1758 van over. Voordat de diamantwinning begon, was de relatie met de buitenwereld stabiel. In het begin stonden de indianen de diamantwinning met tegenzin toe, maar algauw bezweken 
ze voor de verlokkingen van het geld. Veel van de indianen hebben schulden die ze onmogelijk kunnen terugbetalen.

De gemeenschap is tegen diamantwinning; alleen een paar leiders profiteren ervan

Om de schulden, die vaak gewapenderhand worden opgeëist, toch te kunnen voldoen, staan de stamleden diamantwinning in hun gebied toe en raken er actief bij betrokken. ‘Ze weten dat de criminele en marginale situatie waarin ze zich bevinden zal leiden tot het uitsterven van hun gemeenschap. Dat proces is al volop aan de gang. Het Cinta-Largavolk wordt uitgemoord – zo niet fysiek, dan toch zeker etnisch en cultureel,’ zegt Reginaldo Trindade. Volgens regionaal coördinator Bruno Lima e Silva van de Fundação Nacional do Indio (FUNAI) [een overheidsdienst voor de bescherming van de rechten van inheemse volkeren] is ‘de gemeenschap in principe tegen de diamantwinning; alleen een paar leiders profiteren ervan, en zij zorgen voor politieke onenigheid binnen de stam’.

Bij alle officiële toegangswegen naar het reservaat staan politieposten, maar toch is het ondoenlijk om de toestroom van mensen en apparatuur naar het mijngebied te controleren. Vanaf fazendas [plantages] aan de grens lopen talloze clandestiene weggetjes het reservaat in. Op deze fazendas liggen vaak kleine vliegveldjes en ook in het reservaat bevindt zich een landingsbaan. De in Roosevelt gewonnen diamanten worden vervolgens het gebied uit gesmokkeld. Met vliegtuigjes, bijvoorbeeld. De stenen worden gefotografeerd en de foto’s worden vervolgens via internet naar – veelal Europese of Amerikaanse – tussenhandelaren verstuurd. De koper komt in Ecuador, Peru, Colombia of Bolivia Zuid-Amerika binnen. Daar aangekomen huurt hij een éénmotorig vliegtuigje en vliegt de grens over, landt op een illegale landingsbaan en ruilt het meegebrachte geld tegen diamanten, zonder ooit een voet op Braziliaanse bodem te zetten.

‘Officieel gemaakt’

Wat ook gebeurt, is dat diamanten over land de grens met Venezuela of Guyana over worden gebracht. Venezuela was tot voor kort een van de weinige landen ter wereld die niet het Kimberley-certificaat verleenden (waarmee de herkomst van edelstenen wordt aangetoond), maar in april 2015 ging het overstag en ondertekende het land een internationale overeenkomst. Daarvóór was de diamanthandel illegaal en werden Braziliaanse edelstenen in lokale handelsstromen opgenomen.

Een derde manier om diamanten wit te wassen is door het in Brazilië zelf te doen. Nu worden de stenen geregistreerd in de Braziliaanse staten Mato Grosso, Minas Gerias of Goías en illegaal naar reguliere diamantmijnen gebracht waar ze ‘officieel gemaakt’ worden. Voorzien van het Kimberley-zegel kunnen ze dan direct worden geëxporteerd of anders gaan ze naar het stadje Juína, waar ze op een officiële diamantbeurs op het centrale plein te koop worden aangeboden.

Een lid van de Cinta-Larga bespeelt een traditioneel instrument. © Lalo de Almeida / HH
Een lid van de Cinta-Larga bespeelt een traditioneel instrument. © Lalo de Almeida / HH

Dit alles zou nooit mogelijk zijn zonder machtige beschermheren. ‘We gaan er altijd van uit dat er machtige personen bij de diamantwinning en -verkoop betrokken zijn,’ zegt Reginaldo. ‘In het verleden waren dat ambtenaren van verschillende instanties, zakenlui of zelfs multinationals; alleen dat kan verklaren waarom zo’n ernstige situatie nauwelijks wordt aangepakt.’

Het geld dat op de bankrekening van de stamleiders binnenkomt is uiteraard ook niet legaal. Meestal komt het ten goede aan de gemeenschap, waarbij de stamleiders privileges genieten. Ze kopen bijvoorbeeld besteltrucks voor het vervoer van alle stamleden, maar hebben zelf voorrang bij het gebruik ervan; of er wordt een satellietschotel of wifi geïnstalleerd, maar als eerste in het huis van de stamleider.

Status

João Bravo is al jarenlang de leider van de Cinta-Larga en dankzij zijn inkomsten uit de diamanthandel is zijn status onaanvechtbaar. Hij is rijk geworden, maar doet ook veel terug voor de gemeenschap: laat wegen en elektriciteit aanleggen, stuurt artsen met medicijnen naar de dorpen, koopt auto’s en vee en heeft zelfs een kleine waterkrachtcentrale binnen het reservaat laten bouwen.

Zijn zoon, Raimundo, geniet niet het prestige van zijn vader. In 2014 werd hij bij de anticorruptieoperatie Lava Jato genoemd als ontvanger van acht geldstortingen met een totale waarde van 21.450 real [bijna 4900 euro], afkomstig van Carlos Habib Chater, die verdacht wordt van het illegaal winnen en in het buitenland verkopen van diamanten. Raimundo’s advocaat laat weten dat zijn cliënt en het door hem geleide collectief Coopecilar nooit in het indianenreservaat diamanten hebben gewonnen.

Het Nationaal Congres zou een wet moeten aannemen die de winning van bodemschatten in indianenreservaten legaliseert en in goede banen leidt. Omdat zo’n wet er nog niet is, blijft vooralsnog elke vorm van diamantwinning in Roosevelt illegaal. ‘We willen dat de winning gelegaliseerd wordt,’ zegt Marcelo Cinta-Larga met nadruk. Regularisering is volgens negen van de tien bij deze reportage geconsulteerde experts, onder wie medewerkers van het Openbaar Ministerie en de federale politie, indianen en zelfs garimpeiros, de enige oplossing. Ook de garimpeiros zeggen liever legaal te willen werken.

In Antwerpen wordt 80 procent van de ruwe diamanten wereldwijd en 50 procent van de bewerkte verhandeld

Er zijn al drie wetsvoorstellen ingediend om de situatie te regulariseren. Volgens advocaat en hoogleraar Financieel recht Fernando Scaff heeft in Brazilië degene die bodemschatten als eerste ontdekt het recht ze te exploiteren, maar zullen de nieuwe wetten moeten bepalen hoe dat in indianenreservaten gebeurt. Belangrijk daarbij is dat de indianen bij elke nieuw te openen diamantmijn geconsulteerd worden, en niet alleen eenmalig bij het aannemen van de wet. Dat zou betekenen dat er alleen delfstoffen in reservaten mogen worden gewonnen als de indianen daarmee akkoord gaan. In veel gevallen is dat overigens al de praktijk.

Er bestaan twee coöperaties voor de diamantwinning in Cinta-Largagebied, Coopecilar en Coesci, die door bijna alle stamleiders ondersteund worden. Voor iedereen die graag legaal in het gebied actief wil zijn, zijn dit de twee enige partners – en beide hebben hun eigen vertegenwoordigers. Raul Canal, die kantoor houdt in Brasilia, vertegenwoordigt sinds een paar jaar Coopecilar. Een andere advocaat uit Brasilia, Luis Felipe Belmonte, presenteerde in maart 2015 samen met zakenman Samir Santos Entorno een voorstel voor de regularisering van de diamantwinning in Roosevelt.

Beiden vertellen een vergelijkbaar verhaal: ze behartigen als juridisch adviseur in Brasilia de belangen van de inheemse bevolking en staan die bij in processen ter legalisering van de diamantwinningsactiviteiten. Ook de beloften die ze gedaan hebben zijn vergelijkbaar: de indiaanse bevolking gelooft dat het Cinta-Largavolk na legalisering een van de rijkste indianenvolken ter wereld zal zijn.

Canal zegt zich ervoor in te spannen om nog dit jaar wettelijk geregeld te krijgen dat de Cinta-Larga het exclusieve recht krijgen om de bodemschatten en eventuele fossiele brandstoffen in het reservaat te exploiteren. ‘Wij ondersteunen geen van de voorstellen die wachten op goedkeuring van het Congres, omdat ze alle drie de rechten van de indianen niet respecteren. Ze dienen alleen de belangen van grote mijnbouwbedrijven.’ Ook Belmonte is bezig om voor de Cinta-Larga toestemming te krijgen om legaal diamanten te winnen en te verkopen, zolang het bij winning in de bovenste grondlagen blijft. De opbrengst komt geheel de gemeenschap toe: de indianen bestieren de winning, verhandelen de diamanten en de coöperatie houdt de administratie bij.

De twee advocaten benadrukken geen enkele relatie met de garimpeiros of met mijnbouwbedrijven te onderhouden. Een bron van de federale regering zegt echter dat er vanuit Antwerpen (waar 80 procent van de ruwe diamanten wereldwijd en 50 procent van de bewerkte wordt verhandeld) gelobbyd wordt voor de legalisering van de diamantwinning in Roosevelt. Investeerders aldaar zouden hun geld graag willen verplaatsen naar democratische landen met een stabiele economie.

Maar de in hun bestaan bedreigde Cinta-Larga zullen hoe dan ook afhankelijk blijven van de garimpeiros, of de winning nou clandestien is zoals nu, of netjes geregeld door heren in driedelig pak in Brasilia.

Auteurs: Fellipe Abreu en Luiz Felipe Silva
Vertaler: Valentijn van Dijk

Folha de São Paulo
Brazilië | oplage 330.000
Werd in de jaren tachtig geprofessionaliseerd met de slogan ‘objectiviteit, moderniteit, openheid’. Het is uitgegroeid tot een van de meeste invloedrijke kranten van Brazilië en vindt zijn lezers vooral onder een jonge elite die streeft naar het behoud van de democratie. Kan ’s zondags rekenen op 110.000 extra lezers.

Het Roosevelt-reservaat. © Lalo de Almeida / HH
Het Roosevelt-reservaat. © Lalo de Almeida / HH

CONTEXT: Het Kimberley-certificaat voor diamanten

Om de financiering van rebellengroepen met ‘bloeddiamanten’ tegen te gaan, hebben de VN in 2003 het Kimberley Process Certification Scheme opgezet. Deelnemende landen moeten garanderen dat de diamanten uit het land niet gebruikt worden om rebellengroepen te financieren die tegen door de VN erkende regeringen strijden. Diamanten uit deze landen worden geëxporteerd met een certificaat van herkomst. In 2014 had 99,8 procent van de wereldwijd verhandelde diamanten het Kimberley-certificaat. Mensenrechtenorganisaties als Global Witness zetten echter vraagtekens bij de effectiviteit van het Kimberley Process, omdat er aan de strikte naleving van de voorwaarden voor deelname het een en ander zou schorten.

TIJDSLIJN

1915 Een regeringsexpeditie legt voor het eerst contact met de Cinta-Larga.

1928 Een groep rubbertappers richt een bloedbad aan in een Cinta-Largadorp.

vanaf 1950 Groeiende conflicten tussen de indianen en rubbertappers. Ook verkennen de eerste mijnbouwbedrijven het gebied. De aanleg van een weg verergert de confrontaties. Frequente strafexpedities naar indianendorpen na aanvallen.

1965 Eerste officiële contact met de Cinta-Larga. Uitdeling van voedsel.

1966 Deel van het land van de Cinta-Larga wordt reservaat. In de jaren daarna gaat het over en weer vermoorden van indianen, rubbertappers en goudzoekers door.

jaren ’70 Begin van vreedzamere contacten; er worden geschenken uitgewisseld.

1976 Er wordt goud ontdekt. Steeds meer goudzoekers in het gebied.

1999 Ontdekking van het grote diamantveld van Roosevelt. Grote toestroom van garimpeiros (diamantzoekers). Verheviging van de gewapende conflicten, waarbij tientallen doden vallen.

2001-2002 De politie verwijdert duizenden garimpeiros uit het gebied. Aanslagen op indianenleiders.

2003-2016 Blijvende aanwezigheid van garimpeiros in Roosevelt; indianenleiders raken meer en meer betrokken bij diamantwinning.

Dit artikel van Fellipe Abreu en Luiz Felipe Silva verscheen eerder in Folha de São Paulo.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.