• Lenta.ru
  • Wereldwijd
  • Mythische Moskouse delicatessenzaak moet sluiten. Het einde van een tijdperk

Mythische Moskouse delicatessenzaak moet sluiten. Het einde van een tijdperk

© culture-images/fai
Lenta.ru | Moskou | 11 juni 2021

De delicatessenzaak aan de Tverskajastraat in de Russische hoofdstad moest onlangs de deuren sluiten. De zaak werd opgericht in 1901 en overleefde de revolutie van 1917, de Tweede Wereldoorlog en de val van de Sovjet-Unie.

De grootvader van Grigory Elisejev, die de beroemde, naar zichzelf vernoemde winkels opende in Moskou, Sint-Petersburg en Kiev, was een lijfeigene van graaf Sheremetiev. Volgens de familielegende werkte hij als tuinman op een van zijn landgoederen in de provincie Jaroslavl. Op een feestdag serveerde hij de graaf en zijn gasten, ondanks de wintervorst, een schaaltje aardbeien. Het gezelschap was diep onder de indruk en de meester zei tegen hem: ‘Je mag me vragen wat je wilt.’ Pjotr Elisejevich, Kassatkin van zijn achternaam (1776-1825), vroeg om vrijgelaten te worden en vertrok met zijn vrouw naar Sint-Petersburg.

Eenmaal daar besloot hij zijn knowhow te gebruiken: hij begon sinaasappels te verkopen aan de detailhandel. Geleidelijk groeide het zaakje en hij opende een winkel, waarna hij ook zijn broer kon bevrijden van diens lijfeigenschap en hem bij zijn bedrijf betrok. Zo was het familiebedrijf geboren. De zaak floreerde en Pjotr ​​Elisejevich reisde naar Europa en in het bijzonder naar Madeira, waar hij wijnkelders kocht waar hij de wijnen kon bewaren om uit Spanje en Frankrijk naar Sint-Petersburg te importeren. Er werd een winkel geopend aan de Nevsky Prospekt [een grote straat in Sint-Petersburg, zie openingsbeeld] en vervolgens een in Moskou.

Versierde gevels en koelcellen

In Moskou wilde zijn kleinzoon Grigory Grigorievich Elisejev (1865-1949), die het familiebedrijf inmiddels had overgenomen, zich het liefst vestigen in de residentie van de gouverneur-generaal, maar daar was geen plaats. Een paar goed geïnformeerde vrienden wezen hem op het oude Beloselsky-Belozersky-paleis, op de hoek van de Tverskajastraat en de Kozitskysteeg. Dit prachtige herenhuis werd in de achttiende eeuw ontworpen door Matvey Kazakov Fedorovich. In de tweede helft van de negentiende eeuw, toen het huis toebehoorde aan de koopman Malkiel, werd het verbouwd door architect August Weber. Het eclecticisme had het classicisme inmiddels vervangen. Weber hield van weelde en veel van de huizen die hij in Moskou restaureerde hebben dan ook rijkelijk versierde gevels.

Laatste verkopen voor sluitingstijd.  De Elisseyev-winkel in maart 2021. FOTO / DIMITAR DILKOFF / AFP
Laatste verkopen voor sluitingstijd. De Eliseyev-winkel in maart 2021. – © DIMITAR DILKOFF / AFP

Grigory Elisejev kocht het gebouw inclusief de grond en huurde de architecten Baranovsky en Peretiatkovich in, die het oude Kazakov-paleis opnieuw verbouwden in een zeer rijke eclectische stijl. Elisejev had nu een prachtige verkoopruimte en opslagplaats. Op de binnenplaats kwamen de koelcellen en een toonbank te staan, aangezien de winkel ook een groothandel was.

Voor zijn tijdgenoten was de Elisejev-winkel een soort tempel van Bacchus

Op 5 februari 1901 was de inhuldiging: hooggeplaatste gasten verzamelden zich voor de religieuze doop en het banket. Maar amper twee dagen na de opening zat Elisejev al in de problemen. Natuurlijk verkocht de winkel wijn. Maar de toenmalige wetgeving verbood de verkoop van alcohol of de exploitatie van een drankgelegenheid binnen 280 meter van een kerk. Op dat moment stond de Dmitry Solounski-kerk voor de Elisejev-supermarkt, en bevonden de ramen zich op onvoldoende afstand. Daarom moest Elisejev de wijnafdeling verplaatsen naar het deel van de winkel dat uitkijkt op de Kozitskylaan.

De deuren aan deze kant zijn bewaard gebleven, en de wijnafdeling was er tot het einde toe gevestigd. Tijdens de Sovjetperiode, toen de kerk werd verwoest en de wet werd herschreven, werd deze verplaatst naar de grote zaal en werd in de achterkant een bakkerij gevestigd. Onlangs was de indeling hersteld naar vóór de revolutie, maar de ingang van de Kozitskysteeg was inmiddels gesloten. De enige ingang was aan de Tverskajastraat.

De Elisejev-winkel was geen markthal. Het was de eerste en grootste supermarkt van Moskou. Er waren er nog meer, zoals de kruidenierswinkel van de koopman Andrejev, maar geen enkele was zo groot. Voor zijn tijdgenoten was de Elisejev-winkel een soort tempel van Bacchus en weldaad. Aan het Moskou van begin van de twintigste eeuw bood de enorme ruimte een variëteit aan producten van uitzonderlijke kwaliteit: kruiden, kazen, wijnen en de befaamde vleeswaren. De prijzen logen er dan ook niet om. Het maandsalaris van een gewone werknemer, tussen de 15 en 30 roebel, stelde hem niet in staat er zijn boodschappen te doen.

Men piekerde er niet over een bediende heen te sturen, hier ging je zelf heen

Elisejev stichtte uiteindelijk een ware keten: naast zijn winkels in Sint-Petersburg en Moskou begon hij er ook een in Kiev. Daarbij kwamen nog de wijnhandel, inclusief de groothandel van producten uit de eigen wijngaarden en kelders in Frankrijk en Madeira. De winkel bood alleen producten van topkwaliteit aan, en degenen met geld, meestal edelen en kooplieden, konden er zeker van zijn dat de kwaliteit nooit tegen zou vallen.

Dat was voor Okhotny Riad, de grootste markt in Moskou aan het begin van de twintigste eeuw, wel anders. De kraampjes stonden er zeer dicht op elkaar en de kwaliteit en hygiëne lieten te wensen over. Okhotny Riad krioelde van de ratten, je liep het risico met bedorven producten thuis te komen en ganzen werden er volgepompt met lucht (zodat ze groter leken). De Elisejev-winkel leek daarbij vergeleken op een paleis of een tempel. Men piekerde er niet over een bediende heen te sturen, hier ging je zelf heen. Onder de specialiteiten waren bijvoorbeeld de kleine augurken in pekel, bereid door de restaurateur Krynkine volgens zijn geheime recept.

De kruidenierswinkel bleef honderdtwintig jaar ononderbroken in bedrijf. Na de [bolsjewistische] revolutie van 1917 werd hij genationaliseerd. De Sovjetwinkel werd al snel omgedoopt tot ‘Gastronom no 1’ [gastronom is een algemene Sovjetnaam voor grote voedselwinkels], hoewel de Moskovieten gewoontegetrouw ‘Elisejev’ bleven zeggen. Tijdens het communistische tijdperk bleef de winkel producten van de beste kwaliteit aanbieden in heel Moskou, met uitzondering van winkels die waren gereserveerd voor speciale vergunninghouders.

Tijdens de Sovjetperiode werd het portret van Grigory Elisejev uit het interieur verwijderd, daarna werd het weer op zijn plek gezet

In 1941, tijdens de oorlog, werd de rantsoenering ingevoerd. Maar al in 1944 hervatte de Elisejev-winkel de activiteiten en was het weer mogelijk om producten te kopen zonder rantsoenkaart. Tijdens de Sovjetperiode werd het portret van Grigory Elisejev uit het interieur verwijderd, daarna werd het weer op zijn plek gezet. De kroonluchters zijn, net als de decoratie, bewaard gebleven. Natuurlijk was, zoals in alle Sovjetwinkels, het assortiment veranderd: geen geïmporteerde kazen en wijnen meer die vóór de revolutie de reputatie van de supermarkt hadden gevestigd. Het aanbod bestond nu vooral uit producten van Russische makelij.

Ook in de jaren 1970-1980, gekenmerkt door grote tekorten in de winkels, bleef de Elisejev-winkel beter gevuld dan de andere. Zolang Yuri Sokolov directeur was, ging alles goed. Je moest er altijd in de rij staan en er waren altijd wel drie of vier soorten kaas en vleeswaren te vinden. De keuze van de wijnafdeling was uitstekend. De slagerij was niet slecht en de prijzen waren niet hoger dan die van andere winkels in Moskou. Bij Elisejev kon je alles vinden.

In april 1990, ten tijde van de tekorten. Zelfs in deze periode blijft het adres beter bevoorraad dan de concurrentie. – © Ptitsyn / Spoetnik / via AFP

Kaviaar, haring en verdenking van corruptie

Wat Grigory Elisejev zelf betreft: hij bracht zijn laatste jaren in ballingschap door. Vlak voor de revolutie [van 1917] was hij in een schandaal beland. Zijn eerste vrouw pleegde zelfmoord toen ze hoorde dat hij een minnares had. Elisejev woonde de begrafenis niet bij en trouwde amper een maand later met zijn geliefde. Hierdoor waren zijn vier zoons en dochter zo verbolgen, dat ze de band met hem verbraken en het ouderlijk huis verlieten. Na de revolutie vertrokken Elisejev en zijn tweede vrouw naar het buitenland. Via Constantinopel gingen ze naar Parijs, waar Elisejev onroerend goed en investeringen bezat. Hij woonde er comfortabel tot aan zijn dood en werd begraven op de Russische begraafplaats van Sainte-Geneviève-des-Bois.

Begin jaren tachtig deed in Moskou een legende de ronde. Een vrouw die een pot haring van Elisejev kocht zou in plaats daarvan kaviaar hebben aangetroffen. Twee beroemde voorvallen uit die tijd waren samengekomen in de collectieve mythologie: de zaak van het bedrijf Okean [een Sovjetketen van zeevruchten die betrokken was bij de handel in kaviaar en valuta] en de ‘zaak Sokolov’. Er is geen officieel verband tussen de twee zaken te vinden. Toch werd de beroemde kruidenierswinkel het middelpunt van een rechtszaak.

Yuri Sokolov, de directeur, werd in 1982 gearresteerd voor het betalen van steekpenningen van 300 roebel. In die tijd zat de handel zo in elkaar: als je de top niets gaf, had je geen goederen. Sokolov had uiteraard hoogstaande connecties op zeer hoge functies. Een paar maanden voor zijn arrestatie werd zijn kantoor volgeplant met microfoons, uiteindelijk werd hij gearresteerd.

In eerste instantie weigerde hij te getuigen en ontkende hij volledig. Maar na een tijdje, vermoedelijk moe van zijn gevangenschap, begon hij te spreken. In 1984 werd hij geëxecuteerd.

De talrijke huiszoekingen die in het huis van Sokolov werden uitgevoerd, brachten geen verborgen rijkdom aan het licht. Hij leefde goed, maar meer ook niet. Er werd geen geheime schat of antiekverzameling ontdekt. Bovendien was hij oorlogsveteraan, wat hem verzachtende omstandigheden had moeten opleveren. Maar blijkbaar had hij te veel gezegd wat de autoriteiten niet beviel. Ze namen ofwel wraak, of ze wilden hem het zwijgen opleggen.

We hebben bijna geen van onze beroemde en emblematische merken meer

In wezen was dit slechts het topje van de ijsberg van de Sovjethandel. Onder de agenten van de fraudebestrijding deed zelfs de grap de ronde dat er een speciaal wetsartikel voor de werknemers in de warenindustrie moest komen, die zou bepalen dat ‘elke werknemer die er het er langer dan drie jaar volhield, veroordeeld moeten worden tot het een of ander…’. De hele sector werd geteisterd door corruptie.

‘De sluiting van de Elisejev-supermarkt is heel droevig nieuws. De winkel was een van de symbolen van Moskou, dat al bijna al zijn warenhuizen heeft verloren. We hebben bijna geen van onze beroemde en emblematische merken meer, behalve de Eliseyev supermarkt en de Perlovsky theesalon aan de Miasnitskayastraat. Alle anderen zijn gesloten: de beroemde bakkerij van Filippov werd eenvoudigweg verwoest en geplunderd; de kristal- en porseleinwinkel van Kuznetsovsky stond tot voor kort nog overeind, maar nu niet meer; de Ferrein apotheek aan de Nikolskayastraat is niet langer een apotheek. Het zijn iconische plaatsen, gebouwen en instellingen van de stad. We zouden ze moeten behouden.’

DE OORZAKEN VAN DE SLUITING

Volgens het dagblad Rossiiskaia Gazeta ‘zijn veel experts van mening dat de Elisejev-winkel zich niet heeft kunnen herstellen van de crisis van 2014’. Dat jaar werd de annexatie van de Krim door Rusland gevolgd door westerse sancties en een door Moskou uitgevaardigd embargo op Europese voedselproducten. Daarop kwam de covid-19-pandemie en stortte de omzet in, aldus de krant.

‘Moskovieten moesten een groot deel van 2020 binnen blijven en de Russische hoofdstad schatte het aantal toeristen dat niet kwam op 5 miljoen. Een bezoek aan de beroemde supermarkt was een must voor excursieprogramma’s. Daarnaast was er sprake van een waardedaling van de roebel, waardoor het moeilijker werd om de geraffineerde producten te kopen waar de delicatessenzaak bekend om stond.’

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.