• The News on Sunday
  • Azië
  • ‘In Pakistan zijn samenzweringstheorieën gevolg van het onderwijs’

‘In Pakistan zijn samenzweringstheorieën gevolg van het onderwijs’

© Vicki Francis / Department for International Development / Wikimedia Commons
The News on Sunday | Islamabad | Alefia T. Hussain | 10 februari 2021

Samenzweringstheorieën doen het extra goed in landen waar staat en regering de informatievoorziening proberen te controleren. Zoals in Pakistan. Maar volgens cultuurcriticus en satiricus Nadeem F. Paracha speelt ook intellectuele luiheid een rol. Een interview.

Dit artikel verscheen eerder in editie 102.

Wat zijn je drie favoriete samenzweringstheorieën die in dit land de ronde doen?

‘De aanval op het meisje Malala was een opzetje van de heersende macht om een militaire operatie in Noord-Waziristan te kunnen beginnen, Modi en de MQM [Muttahida Qaumi Movement, een seculiere politieke partij in Pakistan, in grootte de vierde van het land] zaten achter de recente terroristische aanslag op het vliegveld van Karachi, en poliovaccinaties zijn bedoeld om Pakistanen onvruchtbaar te maken.’ 

Je satirische krantenartikel over een gefingeerde moord op Malala – het schoolmeisje zou zijn neergeschoten door de CIA, de schietpartij was in scène gezet en de schutter was een Italiaanse Amerikaan genaamd Robert – werd voor waar aangenomen in Pakistan. Waarom hechten mensen in dit land geloof aan dit soort uitzinnige verhalen? 

‘Ons onderwijssysteem leert mensen van jongs af aan om alles letterlijk te nemen: ironie en symboliek snappen ze niet, en satire dus ook niet. Alles, van politiek tot geloof, wordt in een letterlijke en eenduidige vorm gegoten. Bovendien is intellectuele luiheid hier de norm. Illusies, toespelingen, percepties en abstracties zijn moeilijk te begrijpen. De lucht hoort blauw te zijn, waarom dan schrijven dat hij rood is en dat het Chinese ketchup regent?’ 

‘Samenzweringstheorieën zijn opgebouwd rondom waarheden en feiten’

Helpen het schoolcurriculum, het veiligheidsestablishment, religieuze leiders en de zeer populaire commerciële televisie bij het verspreiden van samenzweringstheorieën? Wellicht om hun eigen tekortkomingen te verbergen, om zich belangrijk te voelen, om hun ego te strelen? 

‘Allereerst zijn samenzweringstheorieën, net als andere theorieën, opgebouwd rondom bepaalde waarheden en feiten. Liefst vage en onduidelijke waarheden en feiten, waar niet te veel over bekend is. Een wetenschappelijke benadering of een objectieve journalistieke houding vergt veel tijd omdat er aanvullende informatie gezocht moet worden die zo’n theorie kan schragen.

Maar adepten van samenzweringstheorieën volgen liever de makkelijke weg, en bouwen op basis van zulke vage feiten uiterst vergezochte, duivelse scenario’s. Vaak zijn die bijzonder creatief en inventief, alleen helaas weinig steekhoudend. Na een gedegen diepgaand onderzoek blijft er meestal weinig van over.

Samenzweringstheorieën gedijen in samenlevingen waar de staat en de regering de informatievoorziening inperken, of waar zij de media proberen te gebruiken voor het verkondigen van nationalistische, religieuze en politieke boodschappen. In zulke maatschappijen wordt het beeld dat het individu heeft van de landspolitiek gevoed met allerlei historische mythen en moderne legenden. Zo iemand gaat op den duur ook de wereldpolitiek vanuit dat perspectief bekijken. 

Fasi Zaka en Nadeem F. Paracha (rechts).

Een groot deel van de samenleving begint dan vijanden te ontwaren waar die er helemaal niet zijn, en geen vijanden waar er juist heel veel zijn. Het onderwijs en het establishment hebben in Pakistan een dubieuze rol gespeeld bij het verspreiden van op mythen gebaseerde verhalen. Die worden gebruikt om te controleren hoe de Pakistanen denken over zaken als religie, etniciteit, patriottisme, enzovoort. 

De media, politici en religieuze leiders baseren zich op mythen, percepties en halve waarheden die zich sowieso al diep in ons collectief bewustzijn hebben genesteld

Maar niet alleen het establishment houdt zich tegenwoordig met zulke beïnvloeding bezig. De afgelopen decennia is het een wijdverbreide praktijk geworden en maken politieke partijen, religieuze groeperingen en elektronische media er ook volop gebruik van bij het verwezenlijken van hun doelen. De Pakistanen zijn allang niet meer werkelijk geïnteresseerd in concrete, verifieerbare feiten. Veel meer dan vroeger zijn ze geneigd te denken dat de problemen in het land kunnen worden opgelost met makkelijke antwoorden en vage theorieën.

De media, politici en religieuze leiders zijn maar al te graag bereid om hun deze antwoorden te verschaffen, waarbij ze zich baseren op mythen, percepties en halve waarheden die zich sowieso al diep in ons collectief bewustzijn hebben genesteld.’ 

Moslims denken dat de hele niet-islamitische wereld tegen hen samenspant. Waar komt, denkt u, die houding vandaan?

‘De Britten hebben er lang over gedaan om in te zien dat zij niet langer de enorme koloniale macht van vroeger waren. Maar toen dit pijnlijke besef eindelijk was doorgedrongen, gingen ze door met hun leven en werden een natie net als alle andere.

De machtige islamitische rijken uit het verleden zijn sinds de achttiende eeuw verkruimeld. De intellectuele lijkschouwing die negentiende-eeuwse islamitische geleerden vervolgens pleegden, weet deze ineenstorting van de islamitische macht aan de decadentie, zelfgenoegzaamheid en stagnatie waar de islamitische maatschappijen toentertijd onder leden. 

De suggestie werd al snel gedaan dat islamitische samenlevingen er weer bovenop konden komen door hun onderwijs en wetenschappen te moderniseren. Later, na de opkomst van het Europees imperialisme, werden deze op herstel gerichte plannen vooral tot pogingen om de geopolitieke macht van de moslims te herstellen.

Op zich was daar niets mis mee, maar het had wel voorafgegaan moeten worden door een renaissance van de islamitische wereld. De aloude moslimtraditie van het assimileren van een waaier aan invloeden, ideeën en kennis had weer in ere hersteld moeten worden. 

Uiteindelijk werden zelfreflectie en de broodnodige introspectie ingeruild voor het projecteren van de eigen frustraties

Maar het idee van een politieke opleving ontaardde in holle borstklopperij en anarchistische acties en ideologieen, die nergens over gingen en onverenigbaar waren met de eisen van een snel veranderende wereld. Uiteindelijk werden zelfreflectie en de broodnodige introspectie ingeruild voor het projecteren van de eigen frustraties en tekortkomingen op buitenstaanders.

Eerst op de westerse machten en op medemoslims die ervan verdacht werden anti-moslims te helpen. Momenteel figureren op de lange lijst van onze vijanden ook andersdenkende moslimsektes en zelfs facties daarvan. De voor onze kwalen verantwoordelijke vijand is nog steeds de “ander”, en dat kan evengoed een niet-moslim zijn als een moslim met wie we het niet eens zijn.’ 

Kun je zeggen dat de massamedia en – recenter – de sociale media, met hun toch zo bevrijdende potentieel, mensen juist onwetend hebben gehouden? En zo ja, wordt dat dan bewust gedaan, onder invloed van de markt, of is het eerder een gebrek aan professionaliteit en gedegen onderzoeksjournalistiek? 

‘Dat is eigenlijk allemaal het geval. De postmodernisten geloofden dat door de ruimte te geven aan diverse gezichtspunten en ethische principes, zoals die in alle geledingen van de maatschappij leven, het juk opgeheven zou kunnen worden van het alomvattende modernistische verhaal, dat mensen van hun individualiteit berooft en lokale culturen bedreigt.

Maar wat hebben deze postmodernistische idealen in de plaats kunnen stellen van de concrete en de zogenaamd niet-individualistische varianten van het modernisme? Allerlei denkbeelden die weliswaar erg gepassioneerd overkomen, maar in feite niets meer zijn dan cynische en reactionaire kreten die het goed doen op sociale en elektronische media.

Daarop heerst sowieso al een cynische en reactionaire houding. Onder zulke omstandigheden gedijen samenzweringstheorieën uitstekend. Postmodernistische idealen hebben niets meer gedaan dan ooit marginale hersenspinsels de mainstream in helpen.’ 

Hamid Mir is niet neergeschoten en Malala ook niet. De moord op Osama Bin Laden was een grap. Denkt u dat er een serieuze poging is gedaan om zulke verzinsels als irrationeel van de hand te wijzen? 

‘Dergelijke bizarre uitspraken zijn diep irrationeel en daarom eenvoudig onderuit te halen en te weerleggen. Maar ze doen het goed op de postmodernistische markt van luchtige soundbites. Die markt is vergeven van mannen en vrouwen die nooit een flauw benul hebben gehad van politiek en de geschiedenis erachter.

Maar nu, omdat ze hun mening makkelijk op sociale en elektronische media kwijt kunnen, verkondigen ze luid het weinige wat ze ervan weten, hetgeen meestal neerkomt op de paranoïde onzin die op sociale media en andere websites circuleert.

Soms lijken ze met dergelijke beweringen zichzelf te parodiëren, maar wat werkelijk om te schateren is, is hoe serieus ze zichzelf nemen. Soms weet je niet of je moet lachen of huilen.’ 

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.