• The Daily Maverick
  • Magazine 199 – September
  • Nigeria wacht al sinds 1897 op teruggave van bronzen beelden uit het koninkrijk Benin

Nigeria wacht al sinds 1897 op teruggave van bronzen beelden uit het koninkrijk Benin

© Joy of Museums
The Daily Maverick | Azubuike Ishiekwene | 02 september 2021

‘Stop met dat gekibbel over de bronzen beelden uit Benin en andere kunstschatten. Haal ze gewoon terug naar Nigeria, waar ze thuishoren,’ schrijft Azubuike Ishiekwene.

Het debat in Nigeria gaat niet over de vraag óf de koloniale buit moet worden teruggegeven, maar aan wie. De meningen zijn verdeeld. De betrokkenen moeten de gelederen sluiten en samen met de regering in Abuja een programma voor cultuurbehoud ontwikkelen, om de kunstschatten daarna zo snel mogelijk naar voorouderlijk grondgebied te laten terugkeren.

Als je tegenwoordig twee mensen uit het voormalige koninkrijk Benin in de huidige Nigeriaanse deelstaat Edo hoort praten, is de kans groot dat ze het over kunstschatten hebben. Dat koninkrijk blijft me verbazen, omdat de bevolking ervan op zo’n mythische, verbluffende manier geworteld is in het verleden en er tegelijkertijd zulke avant-gardistische ideeën op nahoudt.

Niet dat de koetjes en kalfjes uit de plaatselijke gesprekken in het Bini zijn verdwenen, of dat veiligheid en geborgenheid niet langer een bron van zorg zijn. Alleen heeft de huidige ellende momenteel op de een of andere manier plaatsgemaakt, zij het tijdelijk, voor het nieuws over de mogelijke teruggave van de kunstschatten die ruim honderdtwintig jaar geleden uit het koninkrijk Benin zijn gestolen. De gesprekken zijn een soort afrekening, die bewijst hoe ver de dagen van Robin Hood achter ons liggen.

Oorlogsbuit

Onderdeel van de erfenis van slavernij en kolonialisme was dat de buit aan de overwinnaar toebehoorde. In de wereld van de toenmalige plunderaars bestond de oorlogsbuit uit mensen, dieren en kunstschatten. De oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika en Australië, de zwarten in Afrika en minderheden in andere delen van de wereld zijn eeuwenlang slachtoffer van deze karikatuur geweest.

De wereld is er sindsdien ontegenzeglijk op vooruitgegaan, maar de sporen van die afschuwelijke periode zijn nog altijd aanwezig. Niet alleen in onze herinnering, maar ook in de privécollecties en musea van particuliere en institutionele dieven die tegelijkertijd geld blijven verdienen aan en excuses blijven maken voor het uitstellen van de teruggave.

Volgens huidige schattingen vertegenwoordigt de uit Afrika gestolen kunst een waarde van miljarden euro’s. Maar in geestelijke valuta is de waarde nog hoger. Volgens een artikel in The New York Times kocht de Amerikaanse kunstverzamelaar Harry A. Franklin in 1966 voor 29.000 dollar [ca. 25.000 euro] een houten beeld uit Kameroen, de Bangwa Queen, dat na zijn dood in 1983 voor 3,4 miljoen dollar van de hand werd gedaan. Bij het beroemde internationale veilinghuis Sotheby’s werd een Gabonees meesterwerk, een Fang-hoofd uit de Clyman-collectie, vorig jaar te koop aangeboden voor een bedrag tussen de 2,5 en 4 miljoen dollar.

‘Afrikaans erfgoed,’ zei Macron, ‘hoort gewoon niet thuis in Europese privécollecties en musea’

Tijdens een bezoek aan Afrika in 2018 zei de Franse president Emmanuel Macron dat hoewel er historische verklaringen bestaan voor de diefstal van Afrikaanse kunstschatten, een valide, onvoorwaardelijke rechtvaardiging ontbreekt. ‘Afrikaans erfgoed,’ zei hij, ‘hoort gewoon niet thuis in Europese privécollecties en musea.’ Toch bevindt het zich daar nu al eeuwen. Drie jaar na Macrons lippendienst verkommeren de geroofde kunstschatten nog altijd in privécollecties en musea.

Macron is niet het enige probleem. De eindeloze gesprekken over roofkunst in Nigeria worden niet alleen gevoed door loze beloften, maar ook door nodeloos gekibbel over de oorspronkelijke herkomst ervan.

Nigeria wacht al sinds 1897 op de teruggave van de bronzen beelden uit het koninkrijk Benin. Tijdens een recent bezoek van een Nigeriaanse delegatie aan Duitsland, onder leiding van minister van Informatie en Cultuur Lai Mohammed, zeiden twee Duitse ministers dat hun regering plannen heeft voor ‘een substantiële’ teruggave van geroofde kunstschatten. De Nigeriaanse regering eist terecht dat de teruggave ‘volledig’ en ‘onvoorwaardelijk’ zal zijn. Volgens rapporten omvat de totale buitgemaakte schat bewerkte slagtanden van olifanten, ivoren luipaardbeelden, houten hoofden en minstens negenhonderd bronzen plakkaten uit de zestiende en zeventiende eeuw. Ook zijn er meer dan drieduizend in de negentiende eeuw gestolen bronzen beelden uit Benin in Europa en de VS beland, waarvan bijna de helft in Duitse musea.

Geniale zet

Het debat in Nigeria gaat niet over de vraag óf de koloniale buit moet worden teruggegeven, maar aan wie. De meningen zijn verdeeld. De gouverneur van de deelstaat Edo, Godwin Obaseki, wil dat de kunstschatten weer onder beheer van het deelstaatbestuur komen en heeft een geniale zet gedaan door de zoon van de Oba van Benin, het traditionele opperhoofd van het Edo-volk, voor zijn zaak te winnen. Obaseki heeft tal van ideeën om de kunstschatten te gelde te maken, zoals door het aantrekken van honderden toeristen. Boze stemmen beweren dat hij de verzameling wil kapen en privatiseren voor zijn eigen oude dag.

Aan de andere kant wil Ewuare II, de Oba van Benin, dat de kunstschatten terugkeren naar het paleis waaruit ze gestolen zijn, terwijl minister van Informatie en Cultuur Lai Mohammed heeft gezegd dat de eerste prioriteit van de Nigeriaanse regering is om de kunstschatten terug te halen naar Nigeriaanse bodem.

Omdat de kunstschatten geen Duits spreken of verstaan, heb ik geprobeerd vast te stellen welke loop de geschiedenis zal kunnen nemen. Het historische antecedent dat voor terugkeer naar het paleis pleit, zijn de Fabergé-eieren die tijdens de Russische Revolutie door de bolsjewieken uit het paleis van de Russische keizerlijke familie werden gestolen. Rond 2004, toen Roman Abramovitsj zijn zinnen op het Engelse Chelsea FC had gezet, deed zijn tegenhanger Viktor Vekselberg een bod van 90 miljoen dollar op de Fabergé-eieren. Het beroemde ei is een complex geweven schatkist van goud en edelstenen waaronder het Kroningsei, met daarin het prototype van de koets waarin tsarina Alexandra in 1897 Moskou binnenreed. Waar het om gaat, is dat het ei werd teruggehaald dankzij een investering van een Russische oliesjeik. Wat die ermee gedaan heeft, gaat niemand wat aan.

Maar wanneer landen zijn betrokken bij onderhandelingen over de teruggave van geroofde kunstschatten, leert de geschiedenis dat die bij voorkeur worden teruggegeven aan het land van herkomst.

Toen The Boston Globe acht jaar geleden berichtte dat acht kunstschatten, waaronder een gestolen houten voorouderlijke figuur uit Oron in het zuiden van Nigeria, werden teruggegeven door het Boston Museum, gingen de objecten, inclusief de houten figuur, naar verluidt naar Nigeriaanse musea. Ik weet niet of de Ahta Oro, het opperhoofd van Oron, er aanspraak op heeft gemaakt.

Laten we de kunstschatten naar huis halen, waar ze horen

Op dezelfde manier werden kunstschatten die door de Verenigde Staten, Australië en het Verenigd Koninkrijk aan India werden teruggeven in ontvangst genomen door het land, niet door particulieren of de plek waar ze waren geroofd. Nederland deed hetzelfde met de gestolen oudheden uit Indonesië, die soms wel van 500 v.Chr. dateren.

Toch lijkt het erop dat onder bepaalde jurisdicties rechtstreeks betrokkenen met succes aanspraak kunnen maken op teruggave van ooit gestolen collecties. Zo kennen de Verenigde Staten sinds 1990 een federale wet, de Native American Graves Protection and Repatriation Act, die bepaalt dat musea en federale instanties bepaalde inheemse culturele items zoals stoffelijke overschotten, grafattributen, heilige voorwerpen of voorwerpen die tot het culturele erfgoed behoren, kunnen teruggeven aan de afstammelingen in rechte lijn.

Australië kent geen wetten die rechtstreeks op teruggave betrekking hebben, maar er bestaat wel een regeringsprogramma dat voorziet in de teruggave van kunstschatten aan Aboriginals. Zweden heeft een door Zweden uit Canada gestolen totempaal teruggegeven aan de oorspronkelijke eigenaars; Italië heeft een schitterende zesde-eeuwse ‘krater’, een klassieke vaas, terug laten plaatsen op zijn oorspronkelijke plek in Rome, nadat hij langdurig aan het nationale museum was uitgeleend.

Sinds de tijd van Erediauwa, de vader van de huidige Oba, heeft het paleis van Benin krachtig campagne gevoerd voor de teruggave van gestolen kunstschatten. Gouverneur Obaseki moet niet de indruk wekken dat hij wil zaaien waar hij niet heeft geoogst of dat hij ernaar snakt de collectie aan de trofeeën in zijn ambtswoning toe te voegen. Het lijkt erop dat de onenigheid over de kunstschatten tussen het paleis en Obaseki een voortzetting van de oorlog is met andere middelen. Tijdens de gouverneursverkiezingen van vorig jaar stak het paleis zijn voorkeur voor Obaseki’s uitdager Ize-Iyamu maar nauwelijks onder stoelen of banken.

Dat Obaseki niet alleen de verkiezingen heeft gewonnen maar ook nog eens het beheer wil krijgen over onschatbare objecten die mogelijk met hulp van zijn voorvaderen uit het paleis zijn gestolen, is begrijpelijkerwijs onverdraaglijk voor de Oba. Helaas heeft het er alle schijn van dat de winnaarsmentaliteit van de gouverneur een weerspiegeling is van de subversieve houding die het plunderen van het koninkrijk Benin destijds heeft mogelijk gemaakt en gedoogd.

De betrokkenen moeten de gelederen sluiten en samen met de regering in Abuja een programma voor cultuurbehoud ontwikkelen, om de kunstschatten daarna zo snel mogelijk naar voorouderlijk grondgebied te laten terugkeren. Een aarzelende Robin Hood wil niets liever dan dat de meningen verdeeld zijn.

Wie de ruzie en de onverzoenlijke meningsverschillen tussen de leden van de elite zo ziet, zou bijna denken dat de gestolen kunstschatten inderdaad veiliger zijn in ballingschap. Laten we de kunstschatten naar huis halen, waar ze horen.

Details van de bronzen beelden uit Benin in het British Museum – © Joy of Museums
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.