• Politiek
  • Oplopende spanning tussen soennieten en sjiieten

Oplopende spanning tussen soennieten en sjiieten

| Anthony Samrani | 14 januari 2016

In de Iraanse pers zorgt het conflict met Saoedi-Arabië voor een felle woordenstrijd tussen conservatieven en hervormingsgezinden.

In het Midden-Oosten lijkt dit begin van 2016 heel sterk op 2015. De hoop op een periode van verzoening in de regio is vervlogen. Op 2 januari zette Saoedi-Arabië de toon met de executie van 47 mensen, onder wie zo’n veertig jihadisten van AQAS (Al-Qaida op het Arabisch Schiereiland) en sjeik Nimr al-Nimr, een vooraanstaand sjiitisch geestelijke. Deze executies passen in een dubbele context. Ten eerste de crisis in de soennitische wereld, die de groei van radicale bewegingen in de hand werkt die Riyad bedreigen en oëok beconcurreren. En ten tweede de koude oorlog tussen beide theocratieën in de Golfregio [Saoedi-Arabië en Iran], die 
de etnische groepen in het hele gebied tegen elkaar opzet.

Het besluit van Riyad moet dan ook worden gezien door de bril van die 
vermeende dubbele – soennitische en sjiitische – dreiging. Het koninkrijk staat voor een dilemma: hoe stop je 
de radicale soennitische bewegingen – waardoor een flink deel van de 
Saoedi’s zich aangesproken voelt omdat ze de sjiieten vijandig gezind zijn – zonder de indruk te wekken dat je Iran in de kaart speelt? En omgekeerd, hoe stop je wat wordt gezien als een Iraanse expansie in de regio, zonder de soennitische jihadisten rugwind te geven?

Slap optreden

Door zo’n veertig soennitische terroristen van het leven te beroven wil Riyad laten zien dat het actief deelneemt aan de strijd tegen het terrorisme, op een moment dat het door westerse landen steeds sterker wordt bekritiseerd vanwege het slappe optreden tegen soennitische jihadistische groeperingen. Het besluit tot de executies sluit aan 
op de oprichting in december van een [anti-jihadistische] islamitische coalitie, maar het is wel de vraag wat de reactie van AQAS wordt, dat met represailles heeft gedreigd als er leden zouden worden gexeëcuteerd. Ook al bestrijdt het koninkrijk deze afdeling van Al-Qaida op zijn eigen grondgebied met harde hand, het werkt er soms ook mee samen, zoals in de oorlog tegen de (sjiitische) Houthi’s in Jemen. AQAS is nu, na de executie van zijn mensen, gedwongen te kiezen: ofwel ze reageren en worden dan door de Saoedi’s in Jemen verslagen, ofwel ze doen niets en verliezen een deel van hun geloofwaardigheid 
ten gunste van de concurrentie, IS.

De Saoedi’s reageren volslagen irrationeel als het om Iran gaat

‘De Saoedi’s vrezen de soennitische terroristen, maar geloven dat ze die wel klein krijgen,’ vertrouwt een hoge Arabische diplomaat L’Orient-Le Jour toe. Binnen het Saoedische triumviraat zijn de taken verdeeld. Kroonprins Mohammed bin Nayef, neef van de koning, geeft leiding aan de strijd tegen het terrorisme, terwijl vicekroonprins Mohammed bin Salman, zoon van de koning, verantwoordelijk is voor de oorlog in Jemen. Er bestaat rivaliteit tussen beide mannen, maar Bin Nayef is onmisbaar en heeft de volle steun van de Amerikanen. Bin Salman krijgt het nog moeilijk om hem aan de kant te schuiven,’ zegt de diplomaat.

Met de executie van Nimr al-Nimr wil Riyad aantonen dat het de voorvechter van de soennieten blijft en niet toestaat dat zijn macht in twijfel wordt getrokken. ‘Nimr al-Nimr is een grote onruststoker, een demagoog. Je kunt hem beschuldigen van verbaal geweld, maar niet direct van echt geweld,’ stelt de diplomaat. ‘Alle totalitaire regimes, wat hun politieke ideologie ook is, beschuldigen hun tegenstanders ervan dat ze terroristen zijn. Ook Saoedi-Arabië doet dat altijd,’ voegt hij eraan toe.

Een Iraanse vrouw houdt een poster omhoog van Nimr Baqir al-Nimr voor de Saoedische ambassade in Teheran. – © Getty
Een Iraanse vrouw houdt een poster omhoog van Nimr Baqir al-Nimr voor de Saoedische ambassade in Teheran. – © Getty

Door zowel aan een sjiitische politieke tegenstander als aan soennitische jihadisten dezelfde straf op te leggen, draagt Riyad bij aan een nog verdergaande polarisatie tussen soennieten en sjiieten, niet alleen in de regio maar ook in het koninkrijk zelf. ‘Ze hadden hem best gevangen kunnen houden. Door hem te executeren hebben de Saoedi’s het vuur in het sjiitische deel van het land opnieuw opgerakeld, 
terwijl het daar net weer rustig was.’

De executie van sjeik Nimr al-Nimr is onderdeel van de anti-Iraanse politiek die Saoedi-Arabië voert sinds koning Salman aan de macht is, en waarvan het meest opzienbarende feit de interventie in Jemen is. De dreiging van soennitische jihadisten wordt veel minder belangrijk gevonden dan die van Iran. ‘Binnen het Saoedische establishment heerst een soort paranoia over die Iraanse dreiging. Alsof de Iraanse vloot al vlak voor de kust ligt 
en het Iraanse leger zich opmaakt om binnen te vallen. De Saoedi’s voelen zich door de Amerikanen in de steek gelaten, en niet geheel ten onrechte. Het paradoxale is dat de Iraniërs van hun kant sinds het nucleaire akkoord juist minder gespannen en agressief zijn. De Saoedi’s reageren volslagen irrationeel als het om Iran gaat. Maar angst roept juist sneller datgene op waar je bang voor bent,’ is de analyse van de diplomaat.

‘Politieke compromissen zijn nog lang niet in zicht’

De reactie van Teheran liet niet lang op zich wachten. Ayatollah Ali Khamenei verklaarde dat de Saoedische leiders ‘goddelijke’ wraak te wachten stond. Daarna braken er protesten uit in Iran, waar de Saoedische ambassade werd bestormd. ‘De reactie van Iran is buiten proportie. De Iraniërs hebben zichzelf er volledig van overtuigd dat zij de beschermers van sjiitische minderheden in de Arabische wereld zijn. Alles wat deze minderheden mogelijk kan 
onderdrukken is een zaak van nationale veiligheid geworden,’ verklaart de diplomaat.

Maar de Iraanse president Hassan Rohani was veel gematigder in zijn reactie tegenover Riyad. Weliswaar veroordeelde hij de executie van Nimr al-Nimr, maar hij zei ook dat de 
bestorming van de Saoedi-Arabische ambassade ‘op geen enkele manier te rechtvaardigen’ viel. Nog geen twee maanden voor de Iraanse parlementsverkiezingen zou Rohani, leider van het gematigde kamp, wel eens de grote verliezer van een zich verscherpende crisis tussen Riyad en Teheran kunnen worden.

Gunstig voor IS

De spanning liep nog verder op toen Riyad aankondigde de diplomatieke betrekkingen met Teheran te verbreken. ‘Dat zal vast niet tot militaire reacties van Iran leiden, maar er is wel een risico dat de crises in Libanon, Bahrein en Irak zich nog verder 
verdiepen. En dat Hezbollah zich onverzoenlijker opstelt,’ denkt dezelfde analist. Riyad en Teheran, die indirect in Syrië en Jemen al volop in oorlog zijn, zouden wel eens geneigd kunnen zijn om hun confrontatie op andere strijdtonelen voort te zetten, om de hegemonie 
in de regio te veroveren. De crisis tussen de twee geestelijke stromingen in de Golfregio dreigt ook elke kans op een oplossing van de conflicten in Syrië en Jemen in gevaar te brengen. ‘In Syrië ligt het proces stil. In Jemen proberen ze gezichtsverlies van alle partijen te voorkomen. Politieke compromissen zijn nog lang niet in zicht,’ zegt de diplomaat.

De verdeeldheid tussen soennieten en sjiieten is beslist niet de enige destabiliserende factor in de regio. Maar de huidige politiek van Riyad en Teheran zorgt er wel voor dat dit de voornaamste bron van spanningen in het hele Midden-Oosten is. En dat is weer gunstig voor IS, dat handig gebruikmaakt van alle tegenstellingen in dit conflict en zich op alle zwakke plekken nestelt.

Auteur: Anthony Samrani

L’Orient-Le Jour
Libanon | oplage onbekend
In 1971 fuseerden de twee grootste Franstalige kranten van Beiroet: L’Orient en Le Jour. Behartigt de preoccupaties van de Libanese christenen.

Dit artikel van Anthony Samrani verscheen eerder in
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.