• 360 Magazine
  • Reader
  • Polite Fictions

Polite Fictions

360 Magazine | Amsterdam | 30 september 2020

Suzanne Schols, ooit werkzaam als public affairs-adviseur in Brussel, dook als kunstacademiestudent diep in het fenomeen ‘diplomatieke geschenken’. Ze vroeg zich bijvoorbeeld af welke invloed cadeaus hebben op de relaties tussen landen. Wat haar vooral interesseerde was het sociale scenario waarin iedereen weet hoe de verhoudingen liggen, maar diplomatie wordt bedreven om pijnlijke situaties te omzeilen.

Polite Fictions was nooit bedoeld als het project dat het is geworden. Een paar jaar geleden, toen ik nog als public affairs-adviseur in Brussel werkte, las ik een artikel over de ‘grot van Ali Baba’, de ruimte waar geschenken aan leden van de Europese Commissie worden opgeslagen. Pas jaren later, op de kunstacademie, begon ik dieper over dat bericht na te denken. Er kwamen vragen op over de betekenis, intenties en het belang van die voorwerpen die daar maar lagen in een kamer ver onder het hoofdkwartier van het uitvoerend orgaan van de EU. Ik begon me af te vragen: wat besluiten de mensen die aan de macht zijn elkaar cadeau te geven en waarom? Wat voor invloed hebben die keuzen op de relaties en de machtsdynamiek tussen de landen en instituties die ze vertegenwoordigen? Welke boodschappen brengen die geschenken over en wat kunnen die schenkingen ons zeggen over de manier waarop internationale relaties worden onderhouden?

Ik was misschien naïef om te denken die ik die cadeaus zomaar kon fotograferen. Diplomatieke geschenken worden vaak beschouwd als een symbool van vriendschap en respect. Het zijn typisch objecten en kunstvoorwerpen die bedoeld zijn om uit te stallen en te bekijken, en ook als zodanig publiekelijk worden uitgewisseld. Er zijn talloze voorbeelden van leiders die glimlachend naar de camera geschenken overhandigen of ontvangen. Maar cadeaus kunnen ook ingewikkelde dingen zijn. Ze horen zonder bijbedoelingen gegeven te worden, maar kunnen toch verplichtingen en verwachtingen scheppen. En wat de een waardevol of veelbetekenend vindt, kan door een ander als triviaal of kwetsend worden opgevat. Cadeaus dragen de mogelijkheid in zich van wederzijds begrip of misverstand. Ze kunnen een relatie verbeteren, of vergiftigen.

Toen ik na heel wat e-mails werd ontvangen in het Berlaymontgebouw in Brussel om ‘de grot’ te bekijken, besefte ik me al snel de paradoxale aard van de geschenken. 

‘Ali Baba Cave’ – © Suzanne Schols
‘Ali Baba Cave’ – © Suzanne Schols

De grot is een treurige plek. Voorwerpen staan in dozen, ingepakt of onbedekt op halflege planken of steunen tegen de muren van de schemerig verlichte kamer. In de overvloed aan diverse geschenken zag ik portretten en schilderijen, een eenzame BMW-motor, een ceremoniële bijl, een klein houten eierdopje, munten en andere aandenkens, en twee identieke bustes van Gandhi. De protocolambtenaren van de Commissie namen me letterlijk mee achter de schermen, achter de persafscheiding, waarbij ze tweemaal wezen op recente reparaties aan het rode tapijt, en ten slotte twee verdiepingen naar beneden, door een verlaten gang naar een opslagruimte die misschien wel nooit door iemand was betreden. Ze waren eerlijk tegen me.

Ze zitten met de geschenken in hun maag. De Commissie stemt ermee in om cadeaus te accepteren en regelt dat er, van het geld van de belastingbetaler, een tegencadeau wordt gegeven, maar alleen als dat van belang is voor het schenkende land en het een diplomatieke belediging voorkomt. Rond die tijd hoorde ik voor het eerst de uitdrukking ‘a polite fiction’: een sociaal scenario waarin alle deelnemers zich bewust zijn van een waarheid, maar net doen alsof ze in een alternatieve versie van de gebeurtenissen geloven om conflicten of pijnlijke situaties te omzeilen.

Strikte regels voor geschenken zijn bedoeld om de transparantie te verhogen en potentiële belangenverstrengeling tegen te gaan. Daarom publiceert de Commissie lijsten van alle ontvangen geschenken van meer dan 150 euro. Toen ik nogmaals toestemming vroeg om de cadeaus te fotograferen, was het antwoord een eenvoudig ‘nee, dat ligt te gevoelig’.

Ik besloot mijn onderzoek dichter bij huis te houden en me te richten op Nederlandse diplomatieke relaties. Bovendien, om iets op de juiste manier te schenken, moeten de schenkers rekening houden met wat hun geschenk over henzelf, hun land en zelfs over hun relatie met de ontvanger zegt. Als de geschenken van een staat iets van de essentie van een land weet te raken, zou dat misschien meer licht kunnen laten schijnen op de Nederlandse landsaard. Als antwoord op een brief die ik naar alle ambassadeurs in Den Haag stuurde, ontving ik een aantal telefoontjes en e-mails waardoor het leek alsof ik de volgende paar maanden in mijn eigen stad de wereld rondreisde.

Mijn verzoek om eventuele geschenken die landen van Nederland hadden ontvangen te mogen fotograferen, wekte nieuwsgierigheid op. In het algemeen was men bereid om mee te werken; de moeilijkheid was echter dat de cadeaus niet op de ambassades worden bewaard, maar op ministerieel niveau worden uitgewisseld of tijdens officiële staatsbezoeken, waarna ze mee terug genomen worden naar hun thuislanden. Vlak voor de coronalockdown bezocht ik diverse ambassades om met de ambassadeurs en de staf te praten over het geven van geschenken, en zo nu en dan een tulpenvaas of een tulpencertificaat te fotograferen. Ik merkte ook dat men bedekt nieuws-gierig was naar welke cadeaus andere ambassades hadden ontvangen.

Net als de Europese Commissie hanteert de Nederlandse regering strikte richtlijnen wat betreft het uitwisselen van cadeaus. Volgens een protocolaire regel is terughoudendheid het basisprincipe. De reacties van de ambassades waren beleefd en hartelijk, maar het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken reageerde nerveus op mijn verzoek. Het moest worden besproken met zowel hun juridische departement als de PR-afdeling. Het verzoek werd in overweging genomen, en al snel afgewezen, omdat het voor de hoogwaardigheidsbekleders onbeleefd en onverstandig zou zijn om hun geschenken te fotograferen en de foto’s tentoon te stellen. Bovenal kon het bilaterale relaties negatief beïnvloeden.

De Nederlandse regering is ook verplicht om alle geschenken van meer dan 50 euro te registreren. Maar dat document is niet openbaar gemaakt. Toen ik de lijst na een tweede verzoek nog niet had ontvangen, koos ik voor een formelere route. Hoe moeilijker het werd om toegang tot de geschenken te krijgen, hoe nieuwsgieriger en vasthoudender ik werd om erachter te komen wat de Nederlandse hoogwaardigheidsbekleders van hun tegenhangers in het buitenland ontvangen. Na een verzoek om informatie met beroep op de Wet openbaarheid van bestuur, heeft de overheid vier weken de tijd om te reageren, met de mogelijkheid om die deadline met vier weken te verlengen. Toen Nederland getroffen werd door covid 19 werd de pandemie gebruikt als excuus om het verzoek uit te stellen en werd mij beloofd dat het verzoek zo spoedig mogelijk zou worden behandeld.

De stillevens in het project Polite Fictions zijn een fotografische interpretatie van wat Suzanne Schols denkt dat er ligt opgeslagen in de ministeries. © Suzanne Schols
De stillevens in het project Polite Fictions zijn een fotografische interpretatie van wat Suzanne Schols denkt dat er ligt opgeslagen in de ministeries. © Suzanne Schols

Ik heb het altijd interessant gevonden hoe de identiteit van een voorwerp verandert naar gelang de omstandigheden. Een vaas is een vaas, maar als die wordt uitgewisseld tussen machthebbers, verhoogt dat de status van de vaas en vertegenwoordigt het voorwerp iets meer. Een zwijgend symbool of teken, het bewijs van een ontmoeting, een weerspiegeling van relaties, een bijzonder soort transactie; het eeuwenoude gebaar van de geschenk is nog steeds belangrijk. Diplomatieke geschenken mogen tegenwoordig niets meer lijken dan marginale, politieke accessoires, maar ze zijn kennelijk nog steeds van belang in de manier waarop naties met elkaar omgaan. Ze blijven een oprecht gebaar of een last die gedragen moet worden om (vaak) nationale belangen te bevorderen of te beschermen.

Polite Fictions bestaat uit vijf delen beginnend met een visuele definitie van wat volgens Wikipedia – een van de meest bezochte websites ter wereld die het dichtst in de buurt komt van een online publieke ruimte – een diplomatieke geschenk is. De verschillende hoofdstukken zetten dat wat voor het publiek zichtbaar is en dat wat er achter de schermen gebeurt tegenover elkaar. Het project laat zien hoe fotografie zowel van belang als een bedreiging kan zijn.

De stillevens die ik heb gemaakt als reactie op al mijn ontmoetingen illustreren het systeem, maar willen ook een ‘podium’ zijn voor de diplomatieke geschenken die ik niet mocht fotograferen. Ze zullen voorlopig verborgen blijven, of voor altijd, tenminste tot er een antwoord van de Nederlandse regering komt.  

Brieven aan de ambassades
Brieven aan de ambassades

Auteur: Suzanne Schols 

360  | Amsterdam

Diplomatieke geschenken volgens Wikipedia

In 1972 bracht Pat Nixon, de toenmalige first lady van de Verenigde Staten, een bezoek aan het pandaverblijf in de dierentuin van Beijing.
In 1972 bracht Pat Nixon, de toenmalige first lady van de Verenigde Staten, een bezoek aan het pandaverblijf in de dierentuin van Beijing.

Dieren als diplomatieke geschenken: pandadiplomatie

China’s inzet van reuzenpanda’s als diplomatieke geschenken staat bekend als ‘pandadiplomatie’. Dit gebruik bestond al tijdens de Tang-dynastie, toen keizerin Wu Zetian in 685 een pandapaartje schonk aan keizer Tenmu van Japan. De term werd voor het eerst gebruikt tijdens de Koude Oorlog.

De Sjah-diamant op een Russische postzegel uit 1971.
De Sjah-diamant op een Russische postzegel uit 1971.

Sjah-diamant

In 1829 werd de Russische diplomaat en schrijver Aleksandr Gribojedov vermoord in de Perzische hoofdstad Teheran. Om de gemoederen te bedaren zond het hof van Fath’Ali Kadjar de kleinzoon van de sjah, Khusro Mirza, naar Sint-Petersburg, waar die een kostbare diamant schonk aan tsaar Nicolaas I.

De westkant van de Naald van Cleopatra in Westminster, Londen. © Ethan Doyle White
De westkant van de Naald van Cleopatra in Westminster, Londen. © Ethan Doyle White

Naald van Cleopatra, Londen

De Naald van Cleopatra in Londen is een van de drie oud-Egyptische obelisken die in de negentiende eeuw door Egypte aan Londen, Parijs en New York werden geschonken. Als dank voor de Britse overwinningen op de Fransen in de Eerste (1799) en Tweede Slag bij Aboukir (1801) schonk Mohammed Ali, de wali van Egypte, in 1819 de obelisk uit de vijftiende eeuw voor Christus aan de Britse regering. Londen accepteerde het geschenk, maar weigerde te betalen voor het transport.

Trafalgar Square, december 2016.
Trafalgar Square, december 2016.

De kerstboom op Trafalgar Square

De kerstboom op Trafalgar Square is een jaarlijks geschenk van de Noorse regering aan het Britse volk als dank voor de Britse steun aan Noorwegen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De eerste boom werd in 1942 omgehakt op het Noorse eiland Hisøy en naar Groot-Brittannië vervoerd als geschenk voor de Noorse koning, die daar zat ondergedoken.

President Barack Obama voert in 2009 een telefoongesprek vanachter de Resolute Desk. – © Pete Souza
President Barack Obama voert in 2009 een telefoongesprek vanachter de Resolute Desk. – © Pete Souza

Resolute Desk

De Resolute Desk is het karakteristieke negentiende-eeuws bureau in het Oval Office van het Witte Huis. De schrijftafel was een geschenk van de Britse koningin Victoria aan de Amerikaanse president Rutherford B. Hayes in 1880; hij is gemaakt van het eikenhout van het Britse schip HMS Resolute, dat werd gebruikt voor het verkennen van de Noordpool. President Franklin D. Roosevelt liet een middenpaneel toevoegen om zijn beenbeugels uit het zicht te houden.

Het gezicht van het Vrijheidsbeeld wordt na aankomst in New York op 17 juni 1885 uitgepakt.
Het gezicht van het Vrijheidsbeeld wordt na aankomst in New York op 17 juni 1885 uitgepakt.

Het Vrijheidsbeeld

Het Vrijheidsbeeld (officiële Franse naam: La liberté éclairant le monde [De vrijheid die de wereld verlicht]) is een kolossaal neoklassiek standbeeld op Liberty Island in New York. Het koperen beeld was een geschenk van het Franse aan het Amerikaanse volk, ontworpen door de Franse beeldhouwer Frédéric Auguste Bartholdi; het gietijzeren raamwerk werd ontworpen door Gustave Eiffel. Het Vrijheidsbeeld werd op 28 oktober 1886 ingehuldigd.

Een Japanse vriendschapspop uit de collectie van het Children’s Museum in Indianapolis. © Daniel Schwen
Een Japanse vriendschapspop uit de collectie van het Children’s Museum in Indianapolis. © Daniel Schwen

Japanse vriendschapspoppen

Op initiatief van de Amerikaanse oud-missionaris Sidney Gulick werd in 1927 een programma opgestart waarbij Amerikaanse kinderen poppen opstuurden naar Japanse leeftijdsgenootjes, om zo de culturele banden tussen beide landen aan te halen. Shibusawa Eiichi, een hoge adviseur in de Japanse regering, beantwoordde dit gebaar door 58 Japanse vriendschapspoppen te sturen naar Amerikaanse musea en bibliotheken.

Dit artikel werd samengesteld door Suzanne Schols .
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.