• The Spectator
  • Reader
  • Samenwerken en kennis delen

Samenwerken en kennis delen

The Spectator | Londen | Johan Norberg | 30 september 2020

Hoe tijdelijk zijn de coronamaatregelen die wereldwijd leiden tot protectionisme en isolationisme, vraagt de Zweedse liberale auteur Johan Norberg zich af. ‘We moeten ons niet van het buitenland afsluiten, maar samenwerken, zodat we kennis en oplossingen met elkaar kunnen delen.’

De grote pandemie van 2020 heeft tot een uitzonderlijke uitbreiding van de staatsmacht geleid. De halve wereldbevolking kreeg allerlei beperkingen opgelegd en miljoenen bedrijven, van kleine cafés tot multinationals, mochten geen zaken meer doen. In vrije samenlevingen werden vreedzame wandelaars en joggers achtervolgd door drones of aangehouden door politieagenten die om hun papieren vroegen. Allemaal met als doel het coronavirus te verslaan. Wees gerust, zei men, het is maar tijdelijk. Maar zo langzamerhand moeten we ons afvragen: hoe tijdelijk precies? Milton Friedman waarschuwde al: ‘Niets is zo permanent als een tijdelijk overheidsprogramma.’

Maatregelen die een jaar geleden nog ondenkbaar leken, zijn haastig en zonder discussie ingevoerd. En net als in veel andere landen werden die ook in Groot-Brittannië telkens weer op een andere manier gerechtvaardigd. Eerst was de lockdown er om ‘tijd te winnen’ zodat de gezondheidszorg zich goed kon voorbereiden. Vervolgens moesten we de ‘curve afvlakken’. Maar toen de curve na een paar weken zijn top had bereikt, bleven de beperkingen niet alleen gelden maar werden ze zelfs strenger.

Is het nut van mondkapjes niet bewezen? Maakt niet uit, toch stellen we ze verplicht. Onduidelijk of het sluiten van grenzen de verspreiding van het virus daadwerkelijk tegengaat? Er zijn toch geen parlementsdebatten meer, dus wie maalt erom? Je kon verwachten dat Poetin of Xi iets vergelijkbaars als de Rijksdagbrand aan zouden grijpen om hun macht te vergroten, maar als je hetzelfde in een democratie ziet gebeuren schrik je toch even.

Perfect excuus

Het coronavirus gaf despoten in China, Iran en Turkije het perfecte excuus om elke beweging van hun burgers na te gaan via hun mobiele telefoons. Maar ook de Britse regering wilde in het kader van het bron- en contactonderzoek persoonlijke gegevens verzamelen en die centraal opslaan. Daar werd pas van afgezien toen Apple zijn medewerking weigerde. Autoritaire leiders die achter staan in de peilingen hebben wel eerder verkiezingen uitgesteld, maar nu opperde zelfs de achterliggende Amerikaanse president om de verkiezingen van november te verschuiven, omdat de verkiezingen van 2020 anders ‘de meest onbetrouwbare en frauduleuze uit de geschiedenis’ dreigen te worden.

Premier Viktor Orbán van Hongarije ontfutselde zijn volgzame parlement het recht om per decreet te regeren, plus het recht om personen te arresteren die ‘leugens’ over het virus verspreiden. Maar ook de Zweedse regering verlangde speciale bevoegdheden om het parlement te passeren, met het sublieme argument dat van parlementsleden niet verwacht kan worden dat ze op zo’n korte termijn wakker en nuchter genoeg zijn om cruciale beslissingen te nemen.

Overal toonden regeringen hun daadkracht. Het lijkt wel alsof het coronavirus alleen kan worden gedood door het in de rode inkt van de begrotingstekorten te verdrinken. Het enige wat links en rechts nog van elkaar scheidt, is de vraag of we alles wat we hebben – of zelfs meer dan dat – in een nakende recessie moeten steken. Volgens Fitch Ratings zullen twintig grote economieën dit jaar 5 biljoen dollar uitgeven aan directe fiscale stimuli – de centrale banken zelfs nog meer – om de financiële sector te redden, inclusief hypotheekobligaties en hedgefondsen. De Britse nationale schuld bedraagt nu meer dan 2 biljoen pond, ruim 100 procent van het bnp.

De crisis zorgde voor een heropleving van het protectionisme. De Fransen vonden altijd al dat de globalisering is doorgeschoten, maar nu zijn ook de Duitsers hierover verrassend genoeg van mening veranderd. Volgens Angela Merkel maakt de pandemie duidelijk dat er meer Europese productie nodig is. Het nieuwe industriebeleid richt zich op ‘kansen om de maakindustrie terug naar Europa te brengen’.

De Britse politie grijpt in bij een demonstratie van ‘Unite for Freedom’ tegen de coronamaatregelen, op 26 september op Trafalgar Square. – © Wiktor Szymanowicz / NurPhoto / Getty
De Britse politie grijpt in bij een demonstratie van ‘Unite for Freedom’ tegen de coronamaatregelen, op 26 september op Trafalgar Square. – © Wiktor Szymanowicz / NurPhoto / Getty

Haastig opgeworpen beperkingen zijn funest voor de toegang tot essentiële goederen en diensten. Zo konden Poolse arbeiders, nadat Polen half maart de grenzen had gesloten, niet langer de Tsjechische fabrieken bereiken waar ze werkten aan de productie van beschermende materialen voor Europese ziekenhuizen.

Bij deze protectionistische reacties op de coronacrisis spelen onze stenentijdperkhersenen ons parten: ze zijn slecht toegerust voor de moderne wereld. Het instinct om barrières op te werpen en te verdedigen, om vreemdelingen te vermoorden, was misschien ooit zinvol toen stammen elkaar naar het leven stonden – maar nu?

H.L. Mencken grapte ooit dat veel alledaagse politiek tot doel heeft het gepeupel angst aan te jagen zodat het roept om veiligheid. Hij doelde op een algemeen menselijk instinct. Als we ons bedreigd voelen, maakt het gevaar een vecht-of-vluchtreactie los, waardoor we onze woede koelen op zondebokken en buitenlanders of ons achter tariefmuren verschuilen. En we gaan op zoek naar een sterke man (of in het geval van Schotland, een sterke vrouw) om ons te beschermen. Niemand neemt dan nog graag de rol van buitenstaander, criticus of onrustzaaier op zich. Met eenieder die het waagt tegen de strenge maatregelen te protesteren, wordt snel afgerekend.

Maar nu we zo radicaal hele landen en economieën op slot hebben gegooid, is een openhartige discussie over de merites van dit beleid hard nodig. Heeft het eigenlijk wel zin, in onze nauw verweven, mondiale economie? De vijand is tenslotte een virus, geen rivaliserende stam. We moeten ons niet van het buitenland afsluiten, maar samenwerken, zodat we kennis en oplossingen met elkaar kunnen delen.

Wetenschap

Neem de massa’s wetenschappelijke artikelen die bliksemsnel op websites als medRxiv en bioRxiv verschijnen. Ze vormen de grootste wetenschappelijke samenwerking die de wereld ooit heeft gezien, een echt mondiale arbeidsdeling. Ondanks het gebrek aan transparantie dat de Chinese overheid aan het begin van de pandemie aan de dag legde, lazen Chinese wetenschappers het virusgenoom binnen een week uit en publiceerden het online. Zes dagen later hadden Duitse wetenschappers met behulp van deze gegevens al een diagnostische test ontwikkeld waarmee nieuwe infecties konden worden opgespoord. Onthulde iemand een bepaald mechanisme van het virus, dan ging de rest van de wereld snel op zoek naar mogelijke zwakke plekken.

Dat gebeurt met onvoorstelbare snelheid. Drie maanden nadat China had toegegeven dat er een nieuw virus rondwaarde, vermeldde de Amerikaanse National Library of Medicine al 282 potentiële geneesmiddelen en vaccins. Toegegeven, overheden steken soms meer geld in hun eigen medicijnen, maar over het algemeen is de wetenschap via het internet, in het Engels, bezig aan een ongekende wereldwijde krachtsinspanning.

De tekorten aan apparatuur van het begin van de pandemie werden verrassend snel aangevuld. Ondanks barrières van sommige regeringen bleek de vrije markt redelijk goed te functioneren. Bedrijven pasten voortdurend hun fabricageprocessen en bevoorradingsketens aan, zodat de productie en distributie niet stilvielen en de schappen nooit leeg raakten. Wodkadistillateurs en parfumfabrikanten gingen desinfectiemiddelen en handzeep produceren. Andere bedrijven schakelden over op medische handschoenen en mondkapjes. In twee maanden steeg het aantal Europese bedrijven dat mondkapjes produceerde van 12 naar 500.

Deze reactie was zo snel en adequaat omdat hij niet gecentraliseerd was. Hij hing af van lokale kennis over wat op bepaalde plekken mogelijk was en wat er kon worden stilgelegd zonder elders schrikbarende tekorten te veroorzaken. Het probleem is alleen dat we door de crisis geneigd zijn om meer etatistisch en nationalistisch te gaan denken, terwijl juist meer openheid nodig is om een uitweg te kunnen vinden.

Na de crisis zullen regeringen weliswaar een deel van hun nieuwverworven macht weer opgeven, maar niet alles

Hoe extreem zijn deze antiglobaliseringstendensen? Populisten hebben vanaf het begin van de pandemie betoogd dat het virus alleen tot staan kan worden gebracht door de liberale orde te ondermijnen. Steve Bannon, een op de geschiedenis gerichte nativist, begreep heel goed dat een totale oorlog tegen het virus het begin kon zijn van een nieuw tijdperk van isolationisme, zonder handel of migratie. ‘Neem draconische maatregelen,’ zei hij op zijn podcast. ‘Gooi alles dicht.’

Natuurlijk zal de coronacrisis niet het einde van de globalisering betekenen, maar het Westen beweegt onmiskenbaar toe naar een sterkere overheid en protectionisme. Misschien krijgt Groot-Brittannië uiteindelijk een brexitdeal met een minder mondiaal karakter dan sommige voorstanders hadden gehoopt. De pandemie kan het land, net als de rest van Europa, in de richting duwen van een industriebeleid met jarenzeventigtrekjes, gekenmerkt door minder concurrentie, innovatie en groei.

De overheid wordt weer groter en ‘tijdelijke’ bevoegdheden worden permanent. Steden zullen lange tijd met de dreiging van een lockdown moeten rekenen. Zoals Robert Higgs schreef in zijn klassieke analyse van de uitdijende overheid uit 1987, Crisis and Leviathan, heeft dit een pal-effect [een proces waarbij na het bereiken van een drempelwaarde het proces onomkeerbaar is geworden]. Na de crisis zullen regeringen weliswaar een deel van hun nieuw verworven macht weer opgeven, maar niet alles. Nieuw beleid schept een precedent en creëert nieuwe, machtige belanghebbenden. Zie bijvoorbeeld de argumenten waarmee het calamiteitenverlof werd verlengd tot na oktober.

Zelfs als politici het normale leven weer willen hervatten is zoiets onvermijdelijk. Maar velen voelen daar niks voor. Waarom zouden ze ook? Toen Orbán in juni buitengewone bevoegdheden kreeg, kreeg hij van het parlement ook de macht om de noodtoestand uit te roepen zodra er naar zijn idee een nieuwe bedreiging voor de volksgezondheid opdoemt.

Hongkonggriep

Tja, denk je misschien, dit zijn dan ook geen normale tijden, zoals politici plegen te zeggen – dus dat vraagt om buitengewone oplossingen. Toch is deze pandemie historisch gezien niet bijzonder groot. Vooralsnog zijn er op de wereld minder mensen aan covid-19 overleden dan aan de Hongkonggriep van 1968. Toen was er geen lockdown, gingen de scholen niet dicht en werden zwaarbevochten burgerlijke en economische vrijheden niet opzijgezet. Wat dit keer anders is, is onze reactie, niet het virus. Vroeg of laat komt er een ergere pandemie voorbij, of een andere crisis. Welk offer zullen we dan weer moeten brengen?

Ik heb recent een boek geschreven met de titel Open: The Story of Human Progress. Het gaat over de vraag hoe wij vooruitgang creëren en vervolgens weer vernietigen. Ik laat zien dat de bloeiperiodes van veel culturen van vroeger twee dingen met elkaar gemeen hadden. Ze vonden allemaal plaats in relatief open samenlevingen en markten, en kwamen allemaal weer ten einde doordat angst en crises – depressies, invasies, natuurrampen of pandemieën – militaire en protectionistische reacties uitlokten. Elke auteur hoopt natuurlijk iets te schrijven wat van een vooruitziende blik getuigt. Behalve als je een patroon waarneemt dat het einde van de beschaving voorspelt: dan hoop je ongelijk te krijgen.

Gelukkig staat nog niet vast hoe dit gaat aflopen. Een tijdperk van veel regeringsbemoeienis, strenge beperkingen en nieuwe grenzen is geen onvermijdelijkheid: we kunnen ook heel goed een open samenleving blijven. We krijgen de toekomst waar we zelf, collectief, voor kiezen. En die toekomst is het waard om voor te vechten.

Auteur: Johan Norberg

The Spectator
Verenigd Koninkrijk | weekblad | oplage 85.500

Springplank voor aspirant-parlementariërs. Opgericht in 1828 en nog altijd het kompas voor intellectuelen en conservatieve leiders. Sterke analyses, scherp van toon.

Dit artikel van Johan Norberg verscheen eerder in The Spectator.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.