• Die Zeit
  • Politiek
  • Succesvol mislukt

Succesvol mislukt

Die Zeit | Hamburg | Robert Misik | 13 november 2018

Angela Merkel heeft het partijvoorzitterschap neergelegd maar blijft nog enkele maanden bondskanselier. Waarschijnlijker is dat ze al eerder plaats zal (moeten) maken voor haar opvolging. Geen van beide varianten stemt Die Zeit tot vrolijkheid.

Het was nogal bevreemdend nieuws toen Angela Merkel aankondigde dat ze na deze kabinetsperiode stopt als bondskanselier en zich ook niet meer verkiesbaar stelt voor de Bondsdag. Alsof een 
kandidatuur als bondskanselier in 2021 hoe dan ook nog denkbaar was. Alsof niet allang duidelijk is dat Angela Merkel er na deze periode mee ophoudt.

Het echte nieuws was natuurlijk dat 
ze het partijvoorzitterschap nu al 
neerlegt. Dat betekent dat ze naar alle waarschijnlijkheid ook niet al te lang meer bondskanselier blijft. Want een bondskanselier die deze functie al 
dertien jaar vervult en vanwege haar afnemende gezag moet afzien van het partijvoorzitterschap, zal haar macht nog sneller verliezen. Iedereen weet dat haar dagen geteld zijn.

Ondenkbaar

Laten we eens aannemen dat Jens Spahn de strijd om het voorzitterschap van de CDU wint. Eigenlijk is het ondenkbaar dat Merkel dan nog een dag langer bondskanselier kan blijven van een CDU/CSU-coalitie die zich heeft uitgesproken voor het tegenovergestelde van alles waar Merkel voor staat. Maar ook als Annegret Kramp-Karrenbauer de strijd in haar voordeel zou beslechten, neemt het gezag van de bonds-kanselier verder af. Een regeringsleider die algemeen wordt gezien als een lame duck, kan deze Grote Coalitie niet blijven leiden. Tenslotte waren de verhoudingen daarvóór ook al moeilijk.

En wat gaat er gebeuren als de interne controverses haar partij zo ver splijten dat iemand als Armin Laschet in de bres moet springen als verzoeningskandidaat? Dan ligt het pas echt voor de hand dat hij van begin af aan aan 
de slag gaat als partijvoorzitter én bondskanselier om de boel in goede banen te leiden.

Hoe je het ook wendt of keert: Angela Merkel blijft nog een paar maanden 
of zelfs een jaar of twee een bondskanselier zonder gezag. Of ze wordt al veel sneller van haar plaats gedrongen. Het laatste is het meest waarschijnlijke. Geen van beide varianten stemt tot vrolijkheid.

Angela Merkel houdt haar nieuwjaarstoespraak in 2005 (rechtsonder) en in 2016 (linksboven) en alle jaren ertussenin – © Newscom HH
Angela Merkel houdt haar nieuwjaarstoespraak in 2005 (rechtsonder) en in 2016 (linksboven) en alle jaren ertussenin – © Newscom HH

Neem alleen al de Europese Unie: het autoritaire nationalisme wordt sterker. Steeds vaker zien we politiek waarin grove middelen worden gebruikt. Van Boedapest tot Warschau, van Wenen tot Rome wordt een toon aangeslagen en een politiek bedreven die we tot voor kort voor onmogelijk hielden. Angela Merkel, de Duitse bondskanselier, vormt daar een bolwerk tegen. 
Ze is een van de centrale figuren in 
de Europese politiek, die nog voor het gezonde verstand staan, voor fatsoen te midden van de lasterpraat, voor 
stilte bij al het geschreeuw.

Het is niet zonder ironie, zelfs bijna een mislukte grap van de geschiedenis dat het vooral de midden- en uiterst rechtse partijen en maatschappelijke organisaties zijn die opgelucht ademhalen nu Merkel binnenkort politiek gezien historie is. En het zijn degenen links van het midden die geschrokken de adem inhouden of al met vooruitwerkende kracht heimwee hebben naar Merkel. Wie had dat gedacht: 
een CDU/CSU-kanselier als stiekeme pilaarheilige voor links en vijandbeeld voor rechts.

Natuurlijk heeft dat met haar vluchtelingenpolitiek te maken, maar ook met het feit dat je van haar geen anti-Europese escapades hoeft te verwachten. 
En dat ze niet bezweek voor antiliberale verleidingen. Dat zijn zaken 
die tegenwoordig niet meer vanzelfsprekend zijn.

Merkel, door progressieven gewaardeerd en door conservatieven verwenst? Nog een paar jaar geleden was er erg weinig dat daarop wees, in elk geval niet heel duidelijk. Toen was ze het gezicht van de neoliberale harde opstelling in de eurozone. Als gevolg van de financiële crisis die in een staatsschuldencrisis veranderde, was zij degene die haar heil zocht bij een politiek van bezuinigingen. Degene die banken, investeerders en welgestelden verregaand buiten schot hield en gewone mensen voor de kosten van de crisis liet opdraaien – vooral de allerarmsten in de zogenaamde crisislanden.

Het Merkel-pakket

Destijds heeft Merkel de Europese Unie aan een vuurproef onderworpen, onder andere door zich te bedienen van het narratief van de ijverige noordelijke 
en de luie zuidelijke landen. Een 
andere Merkel leek er toen al doorheen te schemeren: tot in de hoogste regeringskringen, in onder andere Griekenland, ging het hardnekkige gerucht dat de echte booswicht Wolfgang Schäuble (CDU) was en dat aan het eind de bondskanselier zich als verzoener zou ontpoppen. Maar die illusie werd nooit werkelijkheid. En ook het verhaal van de twee Merkels klopt mogelijkerwijs niet: de kanselier van voor en van na 
de vluchtelingencrisis.

Vaststaat dat Merkel het conservatisme heeft gemoderniseerd. Ze heeft het bevrijd van de sektarische fratsen, de hardheid van de Alfred Dregger-mensen en de arrogantie van de jaren onder Helmut Kohl, de eigenaardigheden en de neiging om terug te kijken. Je kunt ook zeggen: ze heeft het conservatisme van zijn identiteit beroofd.

Merkel heeft het conservatisme gemoderniseerd. Of liever: ze heeft het van zijn identiteit beroofd

Eigenlijk heeft ze niet veel meer gedaan dan wat de sociaaldemocraten in de periode van de Derde Weg deden, alleen met minder kabaal. In de wetenschap dat je zonder de moderne stedelijke middenlaag geen meerderheid meer kunt krijgen, heeft ze het conservatisme alles afgeleerd wat die middenlaag zou kunnen afschrikken.

Daar heeft ze groot succes mee gehad. Maar ze heeft ook de kern van conservatieven gefrustreerd, net zoals de sociaaldemocraten dat op een andere manier met hun eigen kernclientèle hadden gedaan en bleven doen.

In wezen verklaart dat pas echt de regelrechte haat die rechtse milieus sinds de vluchtelingencrisis van zomer 2015 richting Merkel ventileren. Die haat had zich al voor die tijd langzaam maar zeker opgebouwd, maar kwam pas echt voor de dag toen de bondskanselier zich plotseling van een menselijke kant liet zien. Wie ‘Merkel moet weg’ riep, bedoelde eigenlijk niet alleen de vluchtelingenpolitiek van de bondskanselier, maar de hele moderniserings-Merkel. De vrouwen-Merkel. De maatschappelijk-liberalisme-Merkel. De ont-ideologiserings-Merkel. Het hele pakket.

Uiteindelijk is Merkel aan haar succes ten onder gegaan. Haar politiek was gerechtvaardigd, ze had haar overwinningen, maar ze heeft haar beste tijd gehad. Als je te lang op een positie als de hare zit, stel je je eigen aanhangers bloot aan een identiteitscrisis. Als iedereen naar het midden dringt, gaan mensen klagen dat alles te veel op elkaar lijkt. In die zin is Merkels tijd inderdaad voorbij. En dat is vermoedelijk geen goed nieuws: het is onwaarschijnlijk dat er iets beters voor in de plaats komt.

Auteur: Robert Misik

Die Zeit
Duitsland | dagblad | 540.000

De krant van de Duitse intelligentsia is tolerant en liberaal en biedt grote politieke analyses. Die Zeit heeft vanaf de oprichting een liberale koers gevaren, met soms een lichtelijk rechtse, maar vaker een wat linkse inslag.

Dit artikel van Robert Misik verscheen eerder in Die Zeit.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.