• Die Zeit
  • Reader
  • Wij willen eruit

Wij willen eruit

Die Zeit | Hamburg | Elisabeth von Thadden | 06 februari 2020

Het begin van het nieuwe jaar vormt een hoogtepunt voor escaperooms en Exit-games. Overal laten groepen mensen zich vrijwillig opsluiten om vervolgens spelenderwijs aan verzonnen gevaren te ontsnappen. Wat drijft hen?

Het begint meteen goed. Het nieuwe jaar is nog niet begonnen of de minister-president van de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen, Armin Laschet, die wordt bewaakt door een tot de tanden gewapende speciale politie-eenheid, verkondigt dat de situatie buitengewoon ernstig is. ‘Het is tijd om onconventionele maatregelen te nemen.’ Hij hoopt en wenst dat de aanwezigen het gevaar dat de democratische rechtsstaat nu bedreigt, als een team zullen weten te bedwingen. Ze hebben een paar uur de tijd. Vertrek van de minister-president, deuren dicht, opgesloten.

Deze aflevering van het televisieprogramma Tatort, ‘Das Team’, uitgezonden op nieuwjaarsdag, was zelf een onconventionele maatregel. Opgenomen in minder dan twee dagen, zonder vast scenario, zonder speelplan, maar met een echte minister-president, was een briljant bedrieglijk stukje acteerkunst: een handvol commissarissen werd opgesloten in een kamer om de moord op een reeks politieagenten op te lossen. Degenen die opgesloten zaten, waren acteurs in een stuk waarvan ze de afloop niet kenden. Ze moesten experimenteren met hun angst, hun speurderskwaliteiten en hun instinct om een weg naar de vrijheid te vinden uit deze escaperoom. Alle beschikbare rechercheurs werden ingezet.

Daar houden de mensen van. Ook zij zijn klaar om mee te doen. Ze kennen het spel. Talloze mensen spelen tegenwoordig fanatiek dat ze zichzelf bevrijden: ze gaan naar escaperooms, vrijwillig. Overal ter wereld, in Osaka, Toronto, Boedapest. Al jaren laten miljoenen mensen – hun aantal neemt snel toe – zich voor een fors bedrag een uur lang opsluiten in een speciaal geprepareerde ruimte, die ze samen met vrienden, familie of collega’s bij een van de vele aanbieders hebben geboekt, om daar een gevaarlijk probleem op te lossen. Of ze zitten juist aan hun eigen keukentafeltje te speculeren en te gissen rond een bontgekleurde doos met een spel dat aanzienlijk goedkoper is, om een of andere variant van Exit te spelen. Het spel waar uitgeverij Kosmos net het vier en een half miljoenste exemplaar van heeft verkocht, waarmee het de nummer één in zijn soort is.

Hoe vinden we de uitgang?

De brandende kwestie in al deze gesloten speelruimtes is: hoe vinden we de uitgang? Maar terwijl bij de concurrentie – computerspellen van het type Fortnite – de held er flink op los schiet in zijn strijd om te overleven en een uitweg te vinden, rekenen escapespelers op de intelligentie van de groep.

Gezamenlijk ontsnappen is een gezelschapsspel geworden. Het idee van het spel is altijd hetzelfde: een handjevol mensen bevrijdt zichzelf uit een afgesloten ruimte, alleen door goed na te denken, te gokken, te overleggen, naar de sleutel te zoeken, te piekeren en codes te kraken, en iedereen levert zijn bijdrage. Onder tijdsdruk, zonder speelplan, met niet meer dan een paar raadselachtige kaarten ontwikkelen de spelers zich op hun weg naar buiten tot een team. Je gevoel zegt: in je eentje ben je verloren. Everybody matters, zoals filosoof Kwame Appiah zegt, en dit keer is dat echt waar.

Een kameleontische waarheid, te mooi om waar te zijn misschien. Want als de teamspirit op de proef gesteld wordt, gaat het niet om plezier alleen. Weg met het oude jaar, kom maar op met het nieuwe. Als een intelligente coach zulke ontsnappingsoefeningen aanbeveelt als een efficiënte en sfeerverbeterende techniek voor teambuilding, moet je ook goed nadenken over hoe het met de veerkracht van de groep is gesteld. Wie houdt wat vol? Hier een beetje paniek, daar een beetje faalangst; hoe zit het met claustrofobie, smetvrees?

Als start-ups, groepspraktijken, samengestelde gezinnen, verzekeringsafdelingen en examenklassen en masse naar escaperooms gaan om samen hun angst en stress te overwinnen door stapje voor stapje het raadsel op te lossen, mag het niet opeens misgaan. Al helemaal niet onder tijdsdruk. Vuurproef doorstaan, emotioneel kapitaal doeltreffend ingezet, goede indruk gemaakt, teamspirit getoond? Om daarna in hun gebruikelijke pseudogemeenschap nog beter samen te werken, vooral functioneel?

Hier een beetje paniek, daar een beetje faalangst; hoe zit het met claustrofobie, smetvrees?

Natuurlijk is het allemaal maar een spel, de deuren zijn niet echt op slot, anders dan in de uitzichtloze escaperooms in de echte wereld. Als het je te benauwd wordt of als je het te stom vindt, kun je weg. In Polen is vorig jaar een ernstig ongeluk gebeurd in een escaperoom, maar dat was eenmalig.

Als je Exit speelt, is de gedwongen situatie ongedwongen, de vrijheid die je hebt verkregen is alleen een gevoel, het gevoel dat je kunt ontsnappen als iedereen maar meespeelt. Voor een beetje geld kun je meteen testen wat je eigen realiteitszin en de paar moderne beloftes van vrijheid in de praktijk waard zijn. Te ontsnappen aan onvrijwillige beperkingen die je gevangen houden, aan dwang en aan het onvermijdelijke gevaar en geweld, is iets waar de moderne westerse mens al 250 jaar zijn beste krachten aan geeft.

Nu onverantwoordelijke politici kruitvaten laten ontploffen, nu een oververhit continent in brand staat en de democratische lucht steeds ijler wordt, staat het individu aan zijn grenzen. Nu constateert de samenleving dat het haar kennelijk goeddoet zichzelf te spelen, in groepen, en samen naar de nooduitgang te zoeken: komen we er nog uit? Gaat de deur open? Nog steeds? Weer? Hoe? Kan het ook anders? En dan ook nog met dat heerlijke gevoel van zelfwerkzaamheid in een denkbare democratie waar ieder individu belangrijk is? Een uur samen gevangen zijn met gelijken, voor een update van de democratische restjes vrijheid, om daarna in een spel te ontsnappen aan het gevaar, maar in werkelijkheid risicoloos thuis kunnen blijven: het is een maatschappelijk geaccepteerd businessmodel.

Rechercheurtje spelen

Het beeld van het spelen met onze hang naar angst, wordt compleet als je kort de geschiedenis van de escaperoom beziet: de hype begon op internet, als interactieve consolegame en als point-and-clickadventure, tot het ook naar de analoge wereld migreerde en een gezelschapsspel werd. Zo rond 2007 werd het spel in Japan in levenden lijve in groepen gespeeld, in Europa begon het in 2009 in leegstaande panden in Boedapest en in 2013 opende de eerste commerciële aanbieder in München een bedrijf met escaperooms.

Maar pas in de jaren daarna, vanaf 2015, toen er steeds meer vluchtelingen en immigranten aan de Europese grenzen stonden en naar binnen wilden en de Engelsen naar de nooduitgang van datzelfde Europa op zoek gingen, kwam de razendsnelle ontwikkeling van de escapegames echt op gang.

In september 2015 waren er naar schatting in 60 landen 996 aanbieders met 2259 escaperooms, alleen al in Duitsland zijn er tegenwoordig 440 met 1000 spelscenario’s, 6000 fulltimebanen en een jaarlijkse omzet van 100 miljoen euro, alles volgens de inmiddels uiteraard opgerichte Duitse vakvereniging Live Escape & Adventure Games.

Als je het aantal aanbieders vermenigvuldigt met het aantal dagen in het jaar, de acht uur per dag dat ze open zijn en het aantal deelnemers meestal zes – per groep, kom je alleen al in Duitsland tot een paar miljoen mensen die in de loop van het jaar spelend proberen samen op de vlucht te slaan. Twintig jaar geleden had Boris Becker een hit op de Duitse tv met een reclamefilmpje voor AOL met de slogan: ‘Ik ben binnen! Het is gewoon heel makkelijk!’ Tegenwoordig luidt het motto: ‘We willen eruit! Maar het is heel moeilijk!’

In Duitsland zijn er 440 escaperooms met een jaarlijkse omzet van 100 miljoen euro

Tegenwoordig wijst veel erop dat de democratische burger – die zich alle criminaliteitsstatistieken ten spijt in zijn dagelijks leven ernstig bedreigd voelt door alle misdaden die hem zouden kunnen overkomen – pas als rechercheur echt zichzelf kan zijn. Misdaad loont vaak, maar als je zelf in levenden lijve een bijdrage levert aan het oplossen ervan, is dat een heerlijk gevoel.

Volgens de Escape Room Enthusiast Survey 2019 zijn de varianten waarbij het om het oplossen van een misdaad gaat populairst. Maar er worden allerlei varianten met kicks rond angst aangeboden, van rechts-populisme en levensbedreigende chemicaliën in een geheim laboratorium tot De Kangaroekronieken van Marc-Uwe Kling, waar de deelnemers moeten zien weg te komen uit Herta’s café in Wedding. Martelkamers – er is van alles beschikbaar. In het echte Berlijn worden net-echte Stasi-kelders gebruikt als escaperoom, in Skurrilum in de wijk Sankt Pauli in Hamburg kun je kiezen uit Het Spookeiland, De Toverkamer en De gore kroeg (Greta’s geile grotje is niet voor iedereen toegankelijk).

De stedelijke jeugdorganisatie in Heidelberg nodigt u uit voor een potje algoritmekraken om de mensheid te behoeden voor het nakende einde, en in de escaperoom General Solutions van de Evangelische steungroep voor sociaal-politieke vorming van de jeugd is het hulpgeroep van een klokkenluider te horen. Het hoofd van deze organisatie, Ole Jantschek, heeft eind vorig jaar aanbevelingen geformuleerd om escaperooms in te zetten voor de democratische politieke vorming. Tégen klimaatverandering. Vóór bescherming van de rechtsstaat. Net als in Tatort, ‘Das Team’, bloedserieus.

Speeldrift

De klassieke gedachte van Friedrich Schiller dat het leven serieus en de kunst vrolijk is, en dat de mens pas helemaal mens wordt als hij speelt, moest in de jaren na 1793 een antwoord geven op de geweldsexcessen tijdens de Franse Revolutie. De ‘speeldrift’ zorgde ervoor, zei Schiller destijds, toen de guillotine op afschrikwekkende wijze voor gelijkheid zorgde, dat noch de wilde hartstocht noch louter de rede regeerde. De weg naar de vrijheid liep via de schoonheid, ‘omdat de weg naar het hoofd via het hart geopend moet worden’. Om de ‘weg naar het goede’ te wijzen zette de schrijver in op het esthetische spel, want pas dan zou het ‘rustige ritme van de tijd een ontwikkeling tot stand brengen’.

Inmiddels zijn we verder. Schillers gedachte heeft een nieuw level bereikt. Voor gevorderden. De weg naar vrijheid: Tatort is na 89 minuten voorbij, er is iemand vermoord en een van de spelers bleek de moordenaar te zijn. In een escaperoom heb je een uur; bij Exit wordt uitgegaan van een speelduur van 45 tot 90 minuten. Dan moet je weer naar buiten. Hoe dan ook samen, of je nu met zijn vieren of met zijn zessen bent.

Auteur: Elisabeth von Thadden

Die Zeit
Land | dagblad | oplage 505.00

De krant van de Duitse intelligentsia is tolerant en liberaal en biedt iedere donderdag grote politieke analyses. Bij controversiële thema’s worden verschillende meningen en auteurs tegenover elkaar gezet.

Dit artikel van Elisabeth von Thadden verscheen eerder in Die Zeit.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.