• Der Tagesspiegel
  • Cultuur
  • ‘Zonder complimenten zouden we uitsterven’

‘Zonder complimenten zouden we uitsterven’

© Bekky Bekks / Unsplash
Der Tagesspiegel | Berlijn | Deike Diening, Maris Hubschmid | 03 april 2021

Waarom is iedereen verslaafd aan erkenning en waarom zeggen sommige mannen nooit ‘ik hou van je’? Het Berlijnse dagblad Der Tagesspiegel interviewde neuroloog Gerhard Roth over de effecten van het beste sociale smeermiddel: complimenten.

Als neuroloog onderzoekt u het effect van complimenten. Sommige mensen zijn van mening dat een onafhankelijke, soevereine persoonlijkheid geen complimenten nodig heeft.

‘Iedereen heeft complimenten nodig. Iedereen heeft lof nodig. Een van de moeilijkste dingen in het leven is immers de zelfbeoordeling, dus het zou haast onmenselijk zijn om te zeggen dat je geen feedback nodig hebt. Wie dat beweert, is waarschijnlijk bang voor kritiek.

Toch ben ik bekend met relaties, zelfs met lange, waarin de vrouw klaagt dat haar man nooit tegen haar heeft gezegd dat hij van haar houdt. Óf hij heeft dat niet geleerd omdat zijn ouders het nooit tegen elkaar hebben gezegd, of hij heeft zichzelf aangeleerd dat hij zijn gevoelens niet mag prijsgeven omdat hij zich dan kwetsbaar opstelt. 

Hoe iemand een compliment aanvaardt, verraadt buitengewoon veel over diegene. Andersom geef ik als ik iemand prijs ook iets van mezelf bloot.’

Mark Twain zei: ‘Op een echt goed compliment kan ik twee maanden teren.’ Waarom hebben complimenten zo’n groot effect?

‘Omdat het drugs zijn. Van onze kinderjaren tot op hoge leeftijd handelt ons brein alleen als het er iets voor krijgt. En de belangrijkste sociale beloning is lof. In ieder van ons schuilt het kleine kind dat op zoek is naar erkenning. Er zijn mensen die daar verslaafd aan zijn, tot het psychopathologische aan toe. De grote meerderheid reageert echter meer afwachtend op complimenten.’

Waarom?

‘Als ik een student een wetenschappelijk artikel te lezen geef en hij zegt: “Dat hebt u geweldig geschreven, meneer de professor,” dan zou ik me afvragen of hij zit te slijmen. Wil hij misschien dat ik hem begeleid bij het schrijven van zijn proefschrift?’

U veronderstelt een bijbedoeling.

‘Complimenten zijn nooit zonder bijbedoelingen. Behalve als het puur formele frasen zijn…’

…waardeloze uitingen dus?

‘Helemaal niet! Ze dienen de beleefdheid. Als ik ergens ben uitgenodigd, hoor ik te zeggen: “Bedankt voor het heerlijke eten.” Ongeacht hoe het me heeft gesmaakt. Wie het echt lekker heeft gevonden, zou er iets aan toe moeten voegen: “Mag ik het recept?” Complimenten zijn een sociaal smeermiddel. “Mooie sjaal heb je om” betekent: “Ik doe je niets.”’

Een soort niet-aanvalsverdrag?

‘Precies. Stelt u zich eens voor dat u met een groep onbekenden wordt geconfronteerd. Hebben ze iets goeds of iets kwaads in de zin? Dan ben je blij wanneer iemand hartelijk is: “Ik vind het leuk je persoonlijk te leren kennen.”’

Denkt u een eerlijk gemeend compliment te kunnen onderscheiden van een strategisch compliment?

‘Dat is de kern van de zaak. Vaak blijft er een restonzekerheid bestaan.’

Wie een ijsverkoper voor zijn bestelling een compliment maakt, krijgt tien procent meer ijs – dat heeft de universiteit van Innsbruck onderzocht.

‘Dat geloof ik meteen. “Dat ziet er lekker uit” is vaak al voldoende.’

Is een compliment ook niet iets wat gewoon vreugde moet scheppen?

‘“U ziet er fantastisch uit!” Nu bent u blij omdat u denkt: hopelijk klopt het. Of u denkt: dat kan niet kloppen, ik heb twee slapeloze nachten gehad omdat ik een strakke deadline moest halen. In het beste geval is zo’n compliment als bemoediging bedoeld, in het slechtste geval cynisch. Ik heb geleerd dat complimenten onder vrouwen gifpijlen kunnen zijn. “Wat een betoverende jurk” betekent dan in werkelijkheid “je bent overdressed”.’

Veel vrouwen wuiven een compliment routinematig weg: ‘Ach, dit truitje heb ik al heel lang en het was een heel goedkoop dingetje.’

‘Vrouwen zijn daar eerder toe geneigd. Zo klein zou je jezelf niet moeten maken.’

“Het belangrijkste voor ons overleven is de relatie met de anderen”

Onder katholieken wordt bescheidenheid juist gezien als goed gedrag.

‘Ach, dat is als de farizeeër die zegt: “Lieve God, ik dank u dat ik zo deemoedig ben.” Dat zijn de ergsten.’

Is dat vissen naar complimenten door zelfkritiek?

‘Complimenten geven en vissen naar complimenten zijn twee kanten van dezelfde zaak. Bij vissen naar complimenten blijkt de diepe behoefte aan erkenning. Je neemt zelfs op de koop toe dat je goedkope of misplaatste erkenning krijgt.

Grote dictators omgeven zich met hielenlikkers om altijd maar te horen: “Jij bent de grootste.” Donald Trump vraagt iedereen tijdens die beroemde kabinetszitting om zijn mening – en ze zeggen allemaal dat minister onder hem zijn de belangrijkste gebeurtenis in hun leven is.’

U had het zojuist over het kleine kind in ons allemaal.

‘Kleine kinderen hebben heel veel complimenten en erkenning nodig. In veel biografieën staat: “Mijn moeder heeft me nooit in haar armen genomen.” In de regel zijn dat de latere delinquenten.

Aan de andere kant is er niets ergers dan een kind voortdurend misplaatst te prijzen. Dan krijgt het een verwrongen zelfbeeld. Hitler werd door zijn vader afgeranseld en door zijn moeder verafgood, net als Stalin en Mao. Het is altijd die noodlottige combinatie – te veel hardheid van de vader, te veel lof van de moeder. En de jonge ziel weet niet wie er gelijk heeft.’

U hebt drie kinderen. Hoe ziet de middenweg eruit?

‘Ik heb geprobeerd hen aan te moedigen, maar nooit ongerechtvaardigd te prijzen. Dat is het grootste probleem. Waarom geef ik een compliment? Op de eerste plaats als het kind vorderingen maakt. Vervolgens als het beter dan gemiddeld presteert voor een bepaalde leeftijd en ook als het veel moeite heeft gedaan. Mijn zoon is ook hersenonderzoeker en nog altijd wantrouwend: vindt hij het nu alleen maar goed omdat hij mijn vader is?’

Aan de andere kant zijn mensen teleurgesteld als een reactie uitblijft. Iemand maakt aan het eind van een presentatie een moedige grap of heeft een gewaagd kapsel – en niemand reageert. Dat staat gelijk aan een draai om je oren.

‘Ja. Zelfs een “Wat zie jij eruit!” zou beter zijn. We zijn primaten. Het belangrijkste voor ons overleven is de relatie met de anderen, te weten wat die nu van ons denken. Maken ze me zo van kant of benoemen ze me tot manager?’

Herinnert u zich een uitgebleven compliment?

‘Een paar jaar geleden heb ik het Bundesverdienstkreuz Erste Klasse gekregen, waarop ik heel trots was. De lokale krant schreef daar destijds maar een kort stukje over. Maar als een club uit de districtscompetitie de zesde plaats heeft behaald, wordt er een halve pagina aan gewijd! Op rationeel niveau zeg ik: “Wind je toch niet op.” Terwijl het limbisch systeem, het onderste niveau, naar erkenning snakt: “Zelfs in de tabloids zou dat toch een vermelding waard zijn!”’

Een belangrijk compliment?

‘Toen ik negen jaar oud was, kwam mijn leraar naar me toe met een model van een ridderburcht onder zijn arm. “Jij bent toch geïnteresseerd in ridders en burchten, kom mee en vertel de andere leerlingen er iets over.” Dat werd mijn eerste voordracht. Leraren kunnen veel bewerkstelligen.’

U hebt eens gezegd dat lof duurzamer is dan een salarisverhoging. Toegevoegde waarde door waardering dus?

‘Absoluut, want motivatie is niets anders dan uitzicht op beloning. Wat krijg ik ervoor als ik me inspan? De materiële beloning werkt meteen, maar verliest snel haar uitwerking. Erkenning is de sleutel.’

Dat betekent dat bedrijven een hoop geld kunnen besparen als ze meer complimenten zouden uitdelen?

‘Jazeker, van een verhoging van de bonusuitkering kunnen ze vanaf een bepaald salaris allemaal afzien. Veel erger is dat in de hogere echelons van de Duitse economie niemand meer complimenten uitdeelt.’

Er wordt gezegd dat leidinggevenden zich te vaak concentreren op de werknemers die weinig presteren en vergeten de werknemers die op een hoog niveau betrouwbare arbeid verrichten erkenning te geven.   

‘Zelfs wie gewend is aan complimenten heeft ze nodig. Want dan is het uitblijven ervan des te pijnlijker. Bovendien is er een asymmetrie tussen positieve en negatieve uitlatingen. Negatieve hebben een twee keer zo sterke uitwerking.’

Wat vindt u van deze formule: voor elke uiting van kritiek moet je vijf keer vriendelijk zijn?

‘Ik heb een turflijstje. Voor elk negatief streepje moet er ook een positief streepje staan. Heeft mijn partner bijvoorbeeld iets stoms gedaan, dan heeft ze lekker gekookt. Tenslotte wordt er altijd onbewust berekenend gehandeld.’

Echt? Een relatie steunt toch op ruimdenkendheid en onbaatzuchtigheid!

‘Onze onderste hersenniveaus rekenen sowieso. Daar kun je je niet tegen verzetten. Goede relaties lopen niet vanzelf: als ik met iemand samenleef, toon ik een bepaalde inzet, die me iets kost. En daarvoor wil je een beloning ontvangen. Het muntstuk waarmee je wordt betaald hoeft niet identiek te zijn.’

Hoe bedoelt u dat?

‘Een voorbeeld: de vrouw is bijzonder intelligent, ziet er goed uit – en heeft zo’n vermeend onaangename kerel thuis zitten. Misschien biedt hij haar bescherming of zorgt hij voor de kinderen. De rekensom moet voor beiden kloppen.’

Zijn er vergelijkbare telsystemen op de werkplek?

‘Zeker. Zodra het turflijstje niet klopt en je de keus hebt, ga je er bij de volgende gelegenheid vandoor. Dat is een van de belangrijkste boodschappen aan leidinggevenden: staat de erkenning in de min, dan gaan de mensen minder presteren.’

“Negatieve uitlatingen hebben een twee keer zo sterke uitwerking”

Er wordt gezegd dat werknemers die regelmatig goede dingen over zichzelf te horen krijgen minder vaak ziek worden.

‘Als we een compliment krijgen, wordt endorfine afgescheiden. Dat heeft een duidelijke uitwerking op het immuunsysteem en bevordert de ongevoeligheid voor pijn.’

Is er een gewenningseffect?

‘Sommige gevoelens heb ik alleen omdat mijn brein ervaringen beoordeelt en in reactie daarop bepaalde chemicaliën produceert. Zo kan het zijn dat ik blij ben over de eerste salarisverhoging en bij de tweede denk: “Ach, dat was ook wel te verwachten” en dat de derde me koud laat. Dan heeft dezelfde gebeurtenis een verschillend effect omdat mijn brein zich heeft aangepast.’

Wat vindt u van de uitspraak van Rainer Brüderle [Duitse politicus van de FDP]: ‘U zou ook een dirndljurk kunnen opvullen’?

‘Tegenwoordig weet je dat het niet seksistisch mag zijn. Ik vind het overdreven om alles maar te onderdrukken. Onze omgang vereist complimenten. Mijn vrouw vindt het fijn als ik zeg: “Dat staat je goed.” Ze wil het zelfs van me weten.’   

Kunt u aangeven welke complimenten nog zijn toegestaan?

‘Ikke niet! Ik zou hooguit kunnen aangeven welke ik zelf prettig of onprettig vind.’

Mag een professor in de tijd van #metoo tegen een studente zeggen dat ze een mooie jurk aanheeft?

‘Ja. Als dat totaal onverdacht is. Ikzelf zou zoiets trouwens niet zeggen, er zitten altijd twee kanten aan. Het gaat om de situatie en de toon. Belangrijk is dat de ontvangster weet dat de ander er niets uit afleidt.’

Kun je zeggen: hoe origineler en specifieker een compliment, hoe zwaarder het weegt?

‘Ja. Het geweldigste compliment in de afgelopen jaren kreeg ik van een filosoof, nadat we voor een publiek de vloer met elkaar hadden aangeveegd. “Meneer Roth, met die neuropsychologische onzin in uw boek ben ik het helemaal niet eens, maar hoe het verder is geschreven – geweldig.”’

In de afgelopen jaren heeft de mensheid geleerd dat erkenning op internet te krijgen is. Daar aast iedereen op likes.

‘Dat aan de ene kant, maar aan de andere kant worden er daar ongebreidelde haattirades afgestoken. De sociale controle houdt ons bijeen. Als ik in eenzaamheid berichten zit te tikken, valt die weg. En onder sterke sociale stress komen de echte ploerten bovendrijven.’

Dat betekent dat in het diepst van de mens altijd iets onsympathieks zit?

‘De echte ik is er niet. De vraag is hoe door socialisatie, opvoeding en ervaring onze diepe dierlijke aandriften worden gematigd. Haattirades, maar ook het verlangen leuk te worden gevonden, zijn heel diepe neigingen in ons allemaal. En het gematigde resultaat ben ook ik!’

Is de ontaarde zoektocht naar bevestiging een verslaving van onze tijd?

‘Nee, die is er altijd al geweest. De oude keizer Nero leverde slagen in Griekenland en maakte zijn overwinning vooraf per decreet bekend. Vervolgens was hij altijd weer blij dat hij had gewonnen. Narcisten laten zich door zichzelf beetnemen. Ik wil worden geprezen – zo nodig ook door mezelf.’

Zijn we allemaal een beetje Nero?

‘We azen ieder op onze eigen manier op erkenning – en merken tegelijkertijd op school of op het werk dat we dat niet mogen laten zien.’

Hoe zou een wereld zonder complimenten eruitzien?

‘Zonder lof stort de maatschappij ineen! Er zou een acuut verlies aan motivatie zijn. Relaties zouden niet meer worden aangeknoopt. De mensheid zou uitsterven.’

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.