• 360 Magazine
  • Europa
  • ‘Extreemrechts begrijpt hoe je online aandacht genereert’

‘Extreemrechts begrijpt hoe je online aandacht genereert’

© Revierfoto via www.imago-images.de
360 Magazine | Amsterdam | 09 september 2021

‘Online zijn rechtse tot extreemrechtse standpunten over migratie, bescherming van minderheden of overheidsactiviteiten gemeengoed geworden’, aldus mediaonderzoeker Simon Strick. ‘We moeten praten over racisme en over de rancune die speelt in grote delen van de Duitse samenleving.’

Simon Strick is mediaonderzoeker bij het Brandenburg Centrum voor Media Studies in Berlijn en analyseert onder meer hoe fascisme en fascistisch taalgebruik zich verspreiden in het internettijdperk, van politici in het parlement en sociale media tot de manier waarop mensen zich uiten op straat. In mei verscheen van Strick het boek Rechte Gefühle: Affekte und Strategien des digitalen Faschismus, waarvoor hij de Hans Bausch Mediaprijs van de SWR en het Tübinger Institut für Medienwissenschaft ontving.

In het boek gaat hij in op de strategieën waarmee ideeën van radicaal- en extreemrechts op verankerd zijn geraakt en welke rol digitale media daarbij spelen. Aan de hand van berichten op sociale media, memes, GIF’s, YouTube-video’s, blogs en games maakt hij duidelijk hoe dit wereldbeeld inmiddels als ‘gewoon’ en alledaags overkomt, hoe het appelleert aan de tegen- en jeugdcultuur op emotioneel niveau en hoe het uiteindelijk als gebruikelijk en onschadelijk wordt ervaren.

Het boek, zo concludeerde de jury van de Hans Bausch Mediapreis, ‘kon niet actueler zijn gezien de rechtse terroristische aanslagen in verleden en heden, maar ook in het licht van alledaags racistisch, seksistisch en antisemitisch geweld. Het is een wetenschappelijk onderbouwde en helder geformuleerde oproep om de eigen kijk op het rechtse denken en de strategieën erachter op internet aan te scherpen. Strick richt zich tot iedereen die vanuit journalistiek of wetenschappelijk perspectief de uitdagingen van digitalisering aanpakt en voor wie een democratische publieke sfeer en eerlijk samenleven in een pluriforme samenleving punten van zorg zijn.’

Naar aanleiding van het boek en de prijs sprak Sabina Zollner van de de Duitse krant Die Tageszeitung, kortweg taz, met Strick over de gevaren van digitaal fascisme en hoe daar op de juiste manier mee om te gaan.

TAZ: ‘Wat verstaat u onder digitaal fascisme?’

Simon Strick: ‘Ik doel daarmee op herkenbare patronen en strategieën die worden gebruikt in de rechtse informatiesfeer en dan vooral op hoe dat gebeurt op specifieke terreinen. Online zijn rechtse tot extreemrechtse standpunten over migratie, bescherming van minderheden of overheidsactiviteiten gemeengoed geworden en wijdverbreid geraakt. Fascisme wordt tegenwoordig niet alleen meer geuit door gebruik van SS-tekens en hatespeech, maar dringt ook door in alledaagse formuleringen die gebruikers op Facebook en andere sociale media hanteren. Bijvoorbeeld door te vertellen hoe ze persoonlijk worden bedreigd door en last hebben van ‘Omvolking’ of ‘Opiniedictatuur’. Wat ik ‘alternatief rechts’ noem, verspreidt dergelijke formuleringen op manieren die kenmerkend zijn voor de communicatie online: als influencervideo, als infographic, als meme, als hashtag.’

‘U beschrijft hen als mediawijs en zeer actueel; is dat wat hen zo gevaarlijk maakt?’

‘Rechts-extremisten pasten zich al vroeg aan het digitale tijdperk aan. Ze begrijpen het spel van media-aandacht en strategische provocaties die voor clicks zorgen en die aanleiding geven tot debat. Ze profiteren van wat je de huidige informatiecrisis zou kunnen noemen, of ze zijn er zelf de architect van, zoals Andrew Breitbart.’

‘Het gaat ook vaak om enscenering, dat wil zeggen jezelf te presenteren als slachtoffer. Waarom is dat?’

‘“Normaal” betekent in dit geval altijd wit, mannelijk, cis en hetero’

‘Het gaat om het creëren van gevoelens een minderheid te zijn voor mensen die zich in een meerderheidspositie bevinden. Wat zogenaamd “normaal” en doorsnee Duits is, zou zich bedreigd moeten voelen. Dat is bijvoorbeeld de kernboodschap van de AfD-slogan “Deutschland, aber normal”. Het “normale” wordt aangeroepen als iets dat in een minderheidspositie terecht is gekomen door migratie, feminisme, globalisering en vele andere dingen. Rechts heeft zo op een gerichte manier een draaikolk van opwinding weten te scheppen om haar racistische en seksistische kernthema’s uit te kunnen venten. “Normaal” betekent in dit geval altijd wit, mannelijk, cis en hetero. Meerderheidsposities zouden zich als minderheden bedreigd moeten voelen en zichzelf moeten verdedigen: het is radicalisme voor het maatschappelijke middenveld.’

‘Is dat wat u in het boek omschrijft als het manipuleren van emoties?’

‘Het is niet alleen manipulatie. Veel mensen nemen emotionele formuleringen over om zich op de een of andere manier een positie aan te meten over allerlei onderwerpen. Als ik geen mening heb over bijvoorbeeld een vrouwenquotum, vertelt rechts mij hoe het quotum mij als man discrimineert. Zo politiseert rechts het dagelijkse leven. Ze schetsen een alledaagse ervaring van hoe men zich onderdrukt kan voelen als witte of als man. Veel mensen kunnen zich daarin vinden omdat het oriëntatie biedt. Ondertussen voelt elke gemaskerde of anonieme mopperaar zich zo’n beetje een verzetsstrijder. Rechts levert het verhaal voor die mensen, van “Merkels DDR 2.0” tot de vermeende “Joodse wereldsamenzwering”. Voor de meeste mensen leidt dat tot niet veel meer dan een boze tweet, maar anderen vermoorden mensen, zoals we hebben gezien in Halle.’

[De zwaarbewapende rechts-extremist Stephan Balliet probeerde op 9 oktober 2019, de dag van Jom Kippoer, de belangrijkste Joodse feestdag, binnen te dringen in een synagoge in Halle, bij Leipzig, om een aanslag te plegen op de daar verzamelde mensen. Al eerder had hij op internet de datum, het doelwit en de antisemitische motieven van de aanslag op de synagoge bekend gemaakt. Nadat zijn poging de synagoge binnen te dringen mislukte, schoot hij een voorbijgangster dood en kort daarna de bezoeker van een kebabzaak. Hij verspreidde beelden van zijn misdrijf via een livestream die hij maakte met behulp van een helmcamera. Tijdens zijn poging te ontkomen raakten twee voorbijgangers gewond door zijn kogels en probeerde hij ook anderen neer te schieten. Uiteindelijk werd hij gearresteerd door twee patrouillerende agenten.

Balliet werd op 16 april 2020 beschuldigd van dubbele moord en 68 pogingen tot moord en bekende. Uiteindelijk is hij op 21 december 2020 veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf.]

‘U zegt dat we deze aspecten van rechts tot nu toe niet voldoende hebben geanalyseerd. Waarom is het belangrijk om licht te werpen op de concrete inhoud van de berichten?’

‘Het grote publiek zoekt naar de kwaadaardige fascist om hem op te sluiten of therapie te laten ondergaan omdat hij “aan racisme doet”. Maar weinigen praten daarentegen over de specifieke racistisch-volksnationalistische inhoud van rechts en waarom die zo makkelijk in de mainstream blijft hangen. Om dat te veranderen, moeten we praten over racisme en over de rancune die speelt in grote delen van de Duitse samenleving. Het gaat dus om zelfreflectie en dat is altijd moeilijk.’

‘En hoe kunnen die radicaal-rechtse emotionele ruimtes worden opengebroken?’

‘Geen idee. De West-Duitse samenleving waardoor ik gevormd ben, ging altijd impliciet uit van een witte en mannelijke norm. Rechts heeft die impliciete identiteitspolitiek veranderd in een expliciete: witten en mannen moeten zich verzetten en terugvechten. Ik denk dat we andere formuleringen voor dergelijke emoties nodig hebben. Die zijn er, maar ze zijn geïsoleerd geraakt in het sterk door het ‘bio-Duitse’ gedomineerde publiek. Daarom denk ik dat andere vormen alleen door een ander publiek kunnen worden verwoord.’

Een uitgebreid interview van SWR met Strick is hier in het Duits te vinden.

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.