• UNDP
  • Economie
  • Pleidooi voor een universeel basisinkomen
">

Pleidooi voor een universeel basisinkomen

© Glen Martin / The Denver Post via Getty Images
UNDP | New York | Kanni Wignaraja | 04 januari 2021

Het gevaar dreigt dat de toch al grote ongelijkheid in de wereld nog verder wordt vergroot door de coronacrisis, zegt de VN-hulporganisatie UNDP. Een basisinkomen biedt een vangnet en voorkomt sociale onrust. Hiermee worden naast de kosten ook de baten van globalisering eerlijk verdeeld.

Regel 1 voor crisismanagement: maak de zaak niet erger dan die al is. Om de coronacrisis het hoofd te bieden overwegen veel landen grootschalige fiscale stimuli in te stellen en ruimhartig geld bij te drukken. Ze hopen daarmee twee vliegen in één klap te slaan: de pandemie bestrijden en de economische neergang temperen. 

Zulke plannen zijn op zich niet slecht, maar ze moeten wel strategisch en houdbaar zijn. In onze ijver de crisis te bestrijden moeten we niet de kiem voor een nieuwe crisis zaaien: daarvoor staat er te veel op het spel.

Wel wordt het tijd om aan alle genomen maatregelen een nieuw element toe te voegen, een oude bekende die we uit het oog hadden verloren: het universeel basisinkomen. Het zou onderdeel moeten worden van een breder pakket om ons door deze diepe crisis te loodsen.

Ongelijkheid

De – talrijke – tegenstanders van dit idee zullen aanvoeren dat geen enkel land het zich kan veroorloven geld uit te delen aan al zijn burgers. In die optiek zouden er onhoudbaar grote tekorten ontstaan die niet te financieren zijn.

Die zorg is uiteraard terecht. Maar het alternatief is dat de toch al grote ongelijkheid in de wereld verder groeit. Bestaande maatschappelijke conflicten zouden op de spits worden gedreven, en dat kan ons nog veel duurder komen te staan.

De pandemie verspreidde zich vanuit China over Azië, waarna ook de rest van de wereld werd getroffen. Ze legde daarmee de grote ongelijkheid in Azië bloot, maar ook de kwetsbaarheid van grote groepen mensen. Zoals die van informele arbeiders, naar schatting 1,3 miljard mensen, oftewel tweederde van de bevolking van het Aziatisch-Pacifisch gebied.

Ook migranten hadden het zwaar: alleen al in India waren bijna honderd miljoen mensen op drift. Als een groot deel van een generatie zonder werk komt te zitten en een vangnet ontbreekt, zijn de maatschappelijke kosten onaanvaardbaar hoog. Economische instabiliteit zal het onherroepelijke gevolg zijn van opflakkerende sociale onrust.

De vraag niet óf we de middelen wel hebben voor een sociaal vangnet, maar hoe we die kunnen vinden

In deze tijden, nu we proberen onze economieën weer aan de praat te krijgen, is sociale stabiliteit een groot goed. Die overweging alleen al is een sterk argument voor de invoering van een universeel basisinkomen.

Deze crisis vraagt om een nieuw sociaal contract dat de grote ongelijkheid overal ter wereld doet afnemen. Simpel gezegd is de vraag niet óf we de middelen wel hebben voor een sociaal vangnet, maar hoe we die kunnen vinden. Het universeel basisinkomen is een nuttig instrument om mensen zekerheid te geven waarop ze kunnen bouwen.

De Verenigde Staten en Canada werken al aan zulke plannen. Alaska keert alle burgers zelfs jaarlijks een bepaald bedrag uit, in wezen een soort universeel basisinkomen. De Canadese premier Justin Trudeau zegde iedereen die door de pandemie zonder werk kwam te zitten 2000 Canadese dollar per maand toe. Deze eerste aanzetten moeten een blijvend en grootschaliger karakter krijgen; onmogelijk is dat zeker niet.

Eerlijker

Wel moeten we het anders aanpakken dan in het verleden. Het basisinkomen moet noch als een vrijblijvende uitkering worden gezien, noch als extraatje voor mensen die toch al niets te kort kwamen. In plaats daarvan moeten we deze dubbele crisis aangrijpen om na te gaan of we de dingen inderdaad niet ‘nog erger maken dan ze al zijn’.

Belastingen zullen eerlijker moeten worden. Landen moeten meer gaan samenwerken, data uitwisselen, zodat mensen en bedrijven niet langer ongehinderd belasting kunnen ontduiken. Iedereen moet het zijne bijdragen. We kunnen niet met een zuiver geweten winsten privatiseren, terwijl we verliezen afwentelen op het collectief.

Verder moeten we subsidies stopzetten, vooral die op fossiele brandstoffen. Door hun marktverstorende werking zitten die duurzame ontwikkeling in de weg, waardoor klimaatdoelen onbereikbaar worden. Dit is in ons aller belang; het levert geld op voor een basisinkomen, maar ook voor het overeind houden van olie- en gasmaatschappijen.

Warren Buffett en Bill Gates, twee van de rijkste mensen op aarde, hebben ervoor gepleit de superrijken meer belasting te laten betalen. Nu betalen ze veel te weinig en daardoor groeien hun vermogens buitenproportioneel. Volgens het Global Wealth Report van Credit Suisse uit 2018 heeft wereldwijd de rijkste 10 procent van de mensen 85 procent van het bezit in handen.

Ook multinationals betalen minder dan ze zouden moeten. Apple, Amazon, Google en Walmart, om er maar een paar te noemen, behalen duizelingwekkende winsten, terwijl ze door handig gebruik te maken van mazen in de wet absurd weinig belasting betalen. Als de duizend grootste bedrijven in de wereld een redelijke som belasting afdroegen, dan zou er uit de opbrengst nu al een bescheiden basisinkomen kunnen worden gefinancierd, op wereldschaal. Er klopt duidelijk iets niet als regeringen rechtmatige inkomsten mislopen waar ze idealiter een betere staat mee kunnen opbouwen.

Scholieren in Denver, de hoofdstad van de Amerikaanse staat Colorado, hielden in 1981 een mars om hun steun te betuigen aan het recht op basisbehoeften zoals voedsel, huisvesting en kleding. Dit is een van de grondvesten van de VN-organisatie UNDP, die zich onder andere als doel heeft gesteld dat armoede en honger in 2030 de wereld uit moeten zijn. © – Glen Martin / The Denver Post / Getty

Tegenstanders noemen het misschien linkse praat, maar de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) waarschuwt al jaren voor de gevaren van belastingconcurrentie. Van deze mondiale organisatie zijn onder andere de VS, Canada en West-Europese landen lid. De fiscaal expert van de OESO zegt het volgende: ‘De wereldeconomie functioneert alleen naar behoren als er acceptabele spelregels bestaan waaraan zowel overheden als bedrijven zich dienen te houden. Die stellen bedrijven in staat om hun kapitaal daarheen te verplaatsen waar zij hun winsten kunnen maximaliseren, terwijl nationale overheden kunnen voldoen aan de legitieme verwachting van hun burgers om zowel in de kosten als baten van de globalisering te delen.’

Om zulke ‘acceptabele spelregels’ en een ‘aandeel in zowel de kosten als baten’ te realiseren is mondiale samenwerking nodig. Legt slechts één land een belasting op, dan zal het uiterst wendbare kapitaal zich snel verplaatsen naar landen die dat niet doen.

Complicaties

Het zal zonder twijfel lastig worden om een universeel basisinkomen van de grond te krijgen. De voor- en nadelen dienen goed tegen elkaar af worden gewogen, er moet worden nagegaan waarom het niet op veel plaatsen al lang bestaat, en nader uitgewerkt welke vorm het precies kan krijgen.

Een andere zorg, naast de hoge kosten, is het gevaar dat zo’n programma in een vacuüm terechtkomt. Het moet goed in te passen zijn in bestaande sociale programma’s en het moet die aanvullen, zowel de uitkeringen waarvoor werknemers premies hebben betaald als de werkeloosheidsuitkeringen van de staat. En natuurlijk moet worden voorkomen dat mensen meerdere uitkeringen tegelijk ontvangen.

Je kunt alleen op een dergelijk universeel systeem overgaan als het blijft lonen om een baan te hebben. Moeilijk is dat niet: een universeel basisinkomen zou voldoende moeten zijn om in de eerste basisbehoeften te voorzien, maar meer niet, zodat er genoeg redenen blijven bestaan om te werken, sparen en investeren.

Tot slot is het een idee om er voorwaarden aan te verbinden die het publieke belang dienen. Eisen dat kinderen gevaccineerd worden en naar school gaan, bijvoorbeeld. Zulke voorwaarden hoeven de voornaamste doelstelling, armoedebestrijding, niet in de weg te zitten. Mensen met een laag inkomen kunnen dan zelf de afweging maken en ervoor kiezen de armoede achter zich te laten.

Het alternatief voor een universeel basisinkomen is groeiende sociale onrust, strijd, oncontroleerbare massamigratie en een wildgroei van extremistische groeperingen die garen spinnen bij sociale teleurstelling. Een weinig aanlokkelijk perspectief, en daarom moeten we het instellen van een goed doordacht universeel basisinkomen ernstig overwegen. Het zal ons beter in staat stellen toekomstige klappen op te vangen. 

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.