• Den
  • Cultuur
  • Poesjkin vertaler Hans Boland: ‘Rusland is uit Oekraïne ontstaan en niet andersom’

Poesjkin vertaler Hans Boland: ‘Rusland is uit Oekraïne ontstaan en niet andersom’

Den | Roman Hryvinsky | 08 oktober 2015

De Nederlandse vertaler Hans Boland – ja, degene die de Poesjkin-medaille weigerde aan te nemen van Vladimir Poetin – werd beschimpt door de Russische media. Met nog steeds geen blad voor de mond gaf hij een interview aan de Oekraïense krant Den ter ere van de Oekraïense vertaling van Mijn Russische Ziel.

Het leven van Hans Boland [Jakarta 1951] staat in het teken van Russische literatuur. De bekende Nederlandse vertaler, slavist en schrijver heeft bijna alle lyrische werken van ‘de grootste Russische dichter’ Aleksandr Poesjkin vertaald. Hij heeft 
de Nederlandse lezer bovendien laten kennismaken met Achmatova, en gewerkt aan teksten van Dostojevski, Lermontov, Mandelstam, Nabokov, Shalamov, en vele anderen. Maar zijn zakelijke belangen hebben zijn standpunten en waarden niet beïnvloed. Toen Boland in augustus 2014 werd vereerd met een uitnodiging van het Kremlin om de Poesjkin-medaille te ontvangen uit handen van de Russische president, weigerde hij die resoluut. ‘Een dergelijk eerbetoon als u mij biedt zou ik in de grootst mogelijke dank ontvangen, ware daar niet uw president, wiens gedrag en denkwijze ik veracht en haat,’ schreef de Nederlandse vertaler aan de cultureel attaché op de Russische ambassade. ‘Hij vormt een zeer groot gevaar voor de vrijheid en vrede op onze planeet. God geve dat zijn “idealen” een spoedige en volledige vernietiging wacht. Iedere relatie tussen hem en mij, tussen zijn naam en die van Poesjkin, is walgelijk en onverdraaglijk.’

Op het 22ste Publishers’ Forum in Lviv, zal Hans Boland de Oekraïense vertaling lanceren van zijn autobiografische boek Mijn Russische Ziel, uitgegeven door Zhupansky Publishers. Aan de vooravond van deze lancering gaf de beroemde vertaler een exclusief interview.

Hans Boland – © Merlijn Doomernik
Hans Boland – © Merlijn Doomernik

Na uw weigering de Poesjkin-medaille aan te nemen uit handen van Poetin hebben de Russische media uw naam door het slijk gehaald. Als ik het goed heb, heeft u zelfs overwogen juridische stappen te ondernemen. Is daar iets uit gekomen? Hoe heeft het conflict met het Kremlin uw perceptie van de Russische literatuur beïnvloed?

‘Het is voor een gewone man altijd moeilijk om de wetteloosheid van de staat te bevechten. Dat is al moeilijk in een democratisch land, maar helemaal wanneer de staat op wetteloosheid is gebaseerd, wanneer wetteloosheid de drijvende kracht is. Als het om Rusland gaat, zijn die dingen nog walgelijker, omdat de voor Poetin en zijn makkers zo typerende mengeling van hufterigheid en lafheid traditiegetrouw aanzet tot het vermijden van een open slagveld. Instinctief reageren ze gemeen op een fatsoenlijke daad. Poetin is altijd een nare, bekrompen spion gebleven die in de USSR is gevormd. Die bekrompenheid onderscheidt hem van zijn inspirator Stalin (en zelfs van Hitler). Je kunt je afvragen wie de strijd nou wil aangaan met zo’n verachtelijk figuur. Persoonlijk ben ik bereid om te strijden tegen het kwaad, waarvan Poetin een van de duidelijkste vertegenwoordigers is. Vanwege mijn liefde voor Poesjkin, Achmatova, en anderen. Gezag is tijdelijk, terwijl poëzie eeuwigdurend is.’

Ik wil echt dat de Oekraïense lezer voelt dat zijn land het juiste pad volgt

*Er is in het Westen een tendens om een grens te trekken tussen de Russische overheid en het Russische culturele erfgoed. De Russische cultuur wordt altijd neergezet als tegenstander van het regime. Vindt u dat een terechte benadering? Hoe verklaart u het feit dat de meeste kunstenaars in het huidige Rusland de inval van het Kremlin in Oekraïne steunen? *

‘En destijds steunde Poesjkin de inval in Polen! Ik zal twee voorbeelden aanhalen waarvan ik denk dat ze in dit verband heel toepasselijk zijn. Neem de twee tijdgenoten Dostojevski en Dickens, allebei grote schrijvers. En vergelijk de wanhopige, ellendige, bijna onmenselijke gemoedstoestand van bijna alle personages van de eerste met de lichte, liefhebbende, menswaardige van de positieve figuren van de tweede. Terwijl Dostojevski bijna geen enkele sympathieke personages ten tonele voert, stikt het er bij Dickens van. En vergis je niet, de boeken van beide auteurs gaan over mensen met enorme problemen.

‘Nog een voorbeeld: Tolstoj en Multatuli. Ook beide grote schrijvers en tijdgenoten. Multatuli heeft zijn naam onsterfelijke gemaakt door zijn profetische uiteenzettingen over het Nederlandse kolonialisme. Ondertussen wekte het Russische kolonialisme (waarschijnlijk het enige dat in deze tijd nog floreert) nooit enige weerzin bij graaf Tolstoj of andere Russische schrijvers. Multatuli schrijft respectvol over vrouwen, vanuit een diepgeworteld geloof in gelijkheid van de seksen, terwijl Tolstoj het ellendige, nutteloze, saaie en zondige bestaan van Anna K. beschrijft. Ik besef dat dit uw vraag niet helemaal beantwoordt, maar ik hoop dat deze twee voorbeelden helpen erover na te denken.’

Op het Publishers’ Forum gaat u de Oekraïense vertaling van uw boek Mijn Russische Ziel lanceren. Waarom is dat voor u persoonlijk van waarde? Zijn er ooit andere werken van u in het Oekraïens vertaald?

‘In Mijn Russische Ziel (de titel is ironisch) beschrijf ik mijn vijfendertig jaar lange relatie met Rusland (het boek kwam in 2005 uit), die begon met mijn studie Slavische talen aan de Universiteit van Amsterdam tijdens de Koude Oorlog tot mijn verblijf van zes jaar in St. Petersburg als universitair hoofddocent Nederlands tijdens de roerige jaren onder Jeltsin. Het autobiografische deel eindigt met een reis door het Rusland van Poetin. Het centrale thema is de demythologisering van het cliché ‘de Russische ziel’. Op een bepaalde manier is het ook een poging tot een fundamentele beoordeling van mijn eigen leven. Dit is de eerste vertaling van mijn boek ooit, en ik ben er trots op, zeker omdat het op zo’n cruciaal en tragisch moment komt. Ik wil echt dat de Oekraïense lezer voelt dat zijn land het juiste pad volgt, het pad dat leidt van onderdrukking en duisternis naar vrijheid en licht.’

In een van uw interviews had u het over een reis naar Kiev in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Heeft uw leven u, zakelijk of privé, daarna ooit nog naar Oekraïne gevoerd?

‘Mijn eerste bezoek aan Kiev was in 1978. Ik schreef toen dat de sfeer daar meer leek op het luchthartige Amsterdam dan het sombere Moskou. Ik herinner me de groene kastanjebomen, het indrukwekkende Majdan-plein en de Khreshchatyk-straat, en de prachtige Dnjepr natuurlijk. Nadat Oekraïne het Sovjetjuk had afgeworpen, kwam ik er terug. Ik heb zo’n vijf keer door west-Oekraïne gereisd. Ik ben drie keer in de Krim geweest. Ik heb wat Oekraïens geleerd: een mooie, rijke, interessante taal. Ik heb de gedichten van Shevchenko gelezen. Een ongeëvenaarde dichter. Ik heb Testament uit mijn hoofd geleerd.’

De Franse filosoof Philippe de Lara zei in een interview met Den dat de Oekraïense cultuur in het Westen eigenlijk is genegeerd: het was of onbekend, of werd beschouwd als onderdeel van de Russische cultuur. Bent u het daarmee eens?

‘Helaas wel. Tot 1991 wisten de Nederlanders amper iets van Oekraïne. De oorzaken moeten natuurlijk worden gezocht in het beruchte Russische messianisme, de wens te heersen over de wereld en de mensheid te leiden. Deze wens bereikt soms het niveau van een psychische stoornis. In Oekraïne leidde het tot de, soms vrij gewelddadige, onderdrukking van alles wat Oekraïens was: de taal en literatuur, de godsdienst, de tradities. Catharina II en Stalin waren waarschijnlijk de ergste onderdrukkers. Wat er gebeurde was dat, hoewel Rusland uit Oekraïne is ontstaan en niet andersom, de hele wereld (en helaas ook de Oekraïner zelf) door het systematisch verdraaien van de historische feiten ten dienste van ideologische behoeften (denk alleen al aan het concept ‘Groot-Rusland’) ging geloven in dit verwrongen beeld van geschiedenis en cultuur, in de ‘grote broer’. Maar Vladimir de Grote, Vladimir Monomach, en vele andere ‘stichters van de Russische natie en cultuur’ waren niet van Russische, maar van Oekraïense afkomst. En wat dacht je van de ‘moeder van alle Russische steden’?

Deze omstandigheden hadden twee noodlottige gevolgen: de onverdraaglijke arrogantie van de ‘grote broer/vijand’ en het minderwaardigheidscomplex van het onderdrukte Oekraïense volk. Gelukkig heeft de westerse geest de afgelopen jaren grote veranderingen ondergaan. Uiteraard hebben die voornamelijk betrekking op politieke ontwikkelingen. Het is misschien vreemd, maar de recente ontwikkelingen in Oekraïne hebben meer bijgedragen aan het openen van de Nederlandse (en Europese) ogen ten aanzien van de kern van de Russische natie, dan alle andere wendingen in de geschiedenis. Daar moeten we dankbaar voor zijn. Oekraïners komen nu vaak naar Nederland en dat is geweldig want niets wakkert oprechte interesse meer aan dan directe communicatie.’

Roman Hryvinsky

Dit artikel van Roman Hryvinsky verscheen eerder in Den.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.