• Quartz
  • Dossier Tijd
  • Tijd, een collectief waanidee

Tijd, een collectief waanidee

- © Christian Marclay - The clock, 2010
Quartz | New York | Ephrat Livni | 13 januari 2021

Tijd is een complex onderwerp, dat raakt aan onze ziel en betekenis geeft aan ons bestaan. Maar eigenlijk bestaat het niet, zegt de Italiaanse wetenschapper Carlo Rovelli. Tijd is niets anders dan een collectief waanidee.

Dit stuk verscheen eerder in #152

De mens ervaart tijd als een werkelijkheid. Maar volgens kwantumfysici bestaat tijd helemaal niet eens. ‘In de fundamentele vergelijkingen die de werkelijkheid beschrijven komt geen tijdvariabele voor,’ legt de theoretisch-natuurkundige Carlo Rovelli uit. Hij ‘verziekt een feestje liever niet met abstracties en wiskunde om zijn gelijk te bewijzen’. Voor ons dagelijks leven hoeven we de werking van het universum niet te begrijpen. Maar het is goed om zo nu en dan een stapje achteruit te doen.

‘Tijd is een fascinerend onderwerp omdat het onze diepste emoties raakt. De tijd legt het leven bloot en neemt alles mee. Nadenken over de tijd is nadenken over de zin van ons leven. Daarom besteed ik mijn leven aan het bestuderen van de tijd,’ legt Rovelli uit. Rovelli’s nieuwe boek, The Order of Time, gaat over hoe wij als mens het verstrijken van de tijd ervaren en over het feit dat de tijd ontbreekt op zowel minuscuul kleine als zeer grote schaal.

Heel overtuigend betoogt hij dat chronologie en continuïteit niet meer zijn dan een verhaal dat we onszelf vertellen om ons bestaan te kunnen begrijpen. ‘Vanuit ons perspectief, het perspectief van wezens die een klein deel van de wereld uitmaken, zien we die wereld meestromen met de tijd,’ schrijft de fysicus. Op kwantumniveau zijn tijdsduren zo kort dat die niet onderverdeeld kunnen worden en bestaat er geen tijd.

In de ‘elementaire grammatica van de wereld, is er geen ruimte en geen tijd, zijn er alleen processen die fysieke kwantiteiten van de ene in de andere transformeren, aan de hand waarvan we in staat zijn om mogelijkheden en relaties te berekenen’, schrijft Rovelli.

Iemand in Londen ervaart altijd een ander moment van de dag dan iemand in New York

De wetenschapper betoogt dat tijd alleen op een geordende manier lijkt te verstrijken omdat we toevallig op de aarde zitten, die een bepaalde unieke entropische relatie heeft met de rest van het universum. In principe creëert de manier waarop onze planeet zich beweegt naar ons gevoel een bepaalde orde, die niet noodzakelijkerwijs overal in het universum opgaat. Zoals orchideeën groeien in de moerassen van Florida, maar niet in de woestijnen van Californië, zo is tijd een product van de planeet aarde. Een toevalstreffer, niet inherent aan het universum.

De wereld lijkt vanuit ons perspectief geordend van verleden naar heden, van oorzaak naar gevolg. We leggen daar een orde overheen, pinnen gebeurtenissen in een bijzondere, lineaire reeks vast. We linken gebeurtenissen met resultaten en dat geeft ons een gevoel van tijd.

Volgens Rovelli is het universum veel complexer en chaotischer dan wij aankunnen. De mens vertrouwt op onvolledige beschrijvingen waarin in feite de meeste andere gebeurtenissen, relaties en mogelijkheden worden genegeerd. Onze beperkingen creëren een vals of incompleet gevoel van orde, een manier om de wereld te ‘vertroebelen’ om te kunnen focussen, te verblinden om te kunnen zien. Daarom, zo schrijft Rovelli, ‘is tijd onwetendheid’.

Tijdzones

Dit klinkt misschien verschrikkelijk abstract en dat is het ook. Maar er is een betrekkelijk eenvoudig bewijs dat het idee ondersteunt dat tijd een fluïde, menselijk concept is – een ervaring, niet zozeer inherent aan het universum. Bijvoorbeeld, stel je voor dat je op aarde door een telescoop naar een ver weg gelegen planeet kijkt, die Proxima B heet. Rovelli legt uit dat het ‘nu’ op aarde niet hetzelfde heden is als het heden op die planeet. Het licht dat je op aarde ziet als je naar Proxima B kijkt, is oud nieuws, dat vertelt wat er vier jaar eerder op die planeet was. ‘Er is geen precies moment op Proxima B dat correspondeert met het heden hier en nu,’ schrijft Rovelli.

Dat klinkt misschien vreemd, maar denk eens aan een internationaal telefoongesprek. Je zit in New York en je praat met vrienden in Londen. Tegen de tijd dat hun woorden jouw oren hebben bereikt, zijn er milliseconden verstreken en is ‘nu’ niet meer hetzelfde ‘nu’ als toen degene aan de lijn antwoordde: ‘Ik kan je nu horen.’

Bedenk ook dat we op verschillende plekken verschillende tijden hebben. Iemand in Londen ervaart altijd een ander moment van de dag dan iemand in New York. De ochtend in New York is de middag in Londen. De middag in New York is middernacht in Londen. We hebben maar in een beperkt gebied dezelfde tijd, en zelfs dat is een betrekkelijk nieuwe vinding.

Tijd is een emotionele en psychologische ervaring, iets wat nu in ons hoofd gebeurt

Pas toen in de negentiende eeuw het reizen met de trein om een zekere uniformiteit vroeg, viel bijvoorbeeld ‘de noen’ in New York en Boston op dezelfde tijd. Voordat we het eens werden over de precieze tijd, hield iedere plaats – zelfs betrekkelijk dicht bij elkaar gelegen dorpen – een ietwat andere tijd aan. ‘De noen’ was als de zon op zijn hoogste punt stond en in Europa gaven kerkklokken aan dat het zover was – ze luidden in iedere plaats op een andere tijd. In de twintigste eeuw hebben we tijdzones ingesteld. Maar het was een praktische beslissing, geen werkelijkheid van het universum.

Al die verschillen zijn het bewijs dat er talloze tijden zijn, aldus de fysicus. En geen daarvan is helemaal nauwkeurig, geen daarvan beschrijft de tijd in zijn totaliteit. ‘Tijd is een veellagig, complex concept met diverse, uiteenlopende eigenschappen die voortkomen uit verschillende approximaties,’ schrijft Rovelli. ‘De tijdstructuur van de wereld wijkt af van het naïeve beeld dat we ervan hebben.’ Het simpele tijdsbesef dat we delen is in ons leven min of meer toereikend. Maar het is niet accuraat als je het universum wil beschrijven ‘in zijn kleinste plooien of in zijn grootste uitgebreidheid’.

Collectieve waan

Hoewel de fysica ons enigszins inzicht biedt in het mysterie van de tijd, slaagt ook zij volgens Rovelli niet in een omschrijving van het fenomeen te geven die ons als mensen tevreden stelt. Liever houden we vast aan het simpele idee dat de tijd verstrijkt, of stroomt, voortkomt uit toeval, naïveteit of onze beperkingen – want dat is precies wat tijd voor ons is. Rovelli betoogt dat wat we ervaren als het verstrijken van de tijd een mentaal proces is dat plaatsvindt in de ruimte tussen herinnering en verwachting. ‘Tijd is de vorm waarin wij als wezens met een brein dat in essentie bestaat uit herinnering en verwachting, omgaan met onze wereld: het is de bron van onze identiteit,’ schrijft hij.

In principe, meent hij, is tijd een verhaal dat we onszelf vertellen in de tegenwoordige tijd, individueel en samen. Het is een collectieve daad van introspectie en narratief, dossiervorming en verwachting, die is gebaseerd op onze relatie met eerdere gebeurtenissen en het besef dat er gebeurtenissen ophanden zijn. Het is datzelfde verhaal dat ons een zelfbesef geeft, een besef waarvan veel neurowetenschappers, mystici en de fysicus betogen dat het een collectieve waan is.

Zonder een dossier – of geheugen – en verwachtingen van continuering zouden we het verstrijken van de tijd niet ervaren of zelfs niet weten wie we zijn, beweert Rovelli. Tijd is een emotionele en psychologische ervaring. ‘Tijd is losjes verbonden met de externe werkelijkheid,’ zegt hij, ‘maar is vooral iets wat nu in ons hoofd gebeurt.’

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.