• Süddeutsche Zeitung Magazin
  • Cultuur
  • Zoals het klokje in ons tikt
">

Zoals het klokje in ons tikt

© Murray Campbell / Unsplash
Süddeutsche Zeitung Magazin | München | Werner Bartens | 13 januari 2021

Volgens onze biologische klok kunnen we het beste ’s ochtends belangrijke beslissingen nemen of een enorme prestatie leveren. Het dal kondigt zich in de middag aan met weer een piek in de namiddag, terwijl het tegen de avond behalve de dadendrang van enkelen, toch duidelijk weer afvlakt.

Dit stuk verscheen eerder in #152

‘Ik werk ’s ochtends,’ schreef Thomas Mann, wiens dag meestal volgens pietluttige regeltjes verliep, inclusief middagslaapje. Franz Kafka schreef daarentegen – beperkt door zijn baan bij een verzekeringsmaatschappij – laat op de avond, soms zelfs tot vroeg in de ochtend. ‘Je hebt eigenlijk geen test nodig om vast te stellen of je een ochtend- of een avondmens bent,’ zegt Jürgen Zulley, slaaponderzoeker uit Regensburg. ‘Ik weet wanneer mijn prestatiepiek is en hoe ik mijn dag daarop moet aanpassen.’ De expert op het gebied van de inwendige klok van de mens probeert daarom ’s ochtends geen telefoongesprekken te voeren, maar zich tussen 10 en 12 op hersenarbeid te concentreren.

Wat ons op welk moment van de dag heel eenvoudig afgaat, is afhankelijk van ritmes die het leven verbazingwekkend constant synchroniseren. Het hardnekkigst onder de metronomen is het 24-uursritme, dat zelfs na maanden in volslagen afzondering en zonder licht maar een paar minuten afwijkt, zoals tests in grotten in Italië en het Beierse Andechs hebben aangetoond. Het prestatieoptimum hangt tevens af van ritmes van vier uur of negentig minuten gedurende de dag, die voor schommelingen zorgen. ‘Ook toen dat nog niet in de wetenschap bekend was, waren veel dingen daarop afgestemd,’ zegt Zulley. ‘Na negentig minuten werken nemen mensen een pauze, het dubbeluur op school of op de universiteit duurt even lang – en een voetbalwedstrijd meestal ook.’ De grootste fout die sprekers dan ook kunnen maken, is voor hun voordracht meer dan negentig minuten inplannen.

Prestatiepieken

Een twaalfuursritme verdeelt de dag in tweeën en dat is de reden dat er twee prestatiepieken zijn – ’s ochtends tussen ongeveer 10 en 12 en ’s middags tussen 3 en 6. ‘Ons hormonale bioritme wordt sterk bepaald door cortisol, dat vooral vroeg in de ochtend wordt aangemaakt,’ zegt hormoonexpert Martin Reincke, hoofd interne geneeskunde aan de universiteit van München. ‘Rond 3 uur ’s nachts vindt een zeer intensieve productie van dit hormoon plaats, waarmee we worden voorbereid op de ochtend en de dag. Belangrijke beslissingen zou je daarom beter ’s ochtends kunnen nemen, en contracten per definitie niet ’s middags moeten ondertekenen.’

De toename van de prestatie ’s ochtends en na de middagpauze onderscheidt zich echter in kwaliteit. ’s Ochtends zijn de meeste mensen heel goed in staat zich te concentreren en andere cognitieve prestaties te leveren. Daarom is het ook onzinnig om in intellectuele beroepen moeizame besprekingen om 10 uur ’s ochtends te houden. ‘Je komt vol enthousiasme en daadkracht naar kantoor en verslapt na korte tijd alweer tijdens de vergadering,’ zegt Zulley. ‘Vervolgens erger je je aan de verspilde tijd en denk je dat het toch niet meer de moeite waard is om voor de lunch iets productiefs te beginnen.’ Het zou beter zijn om bijeenkomsten om 12 uur of 2 uur ’s middags te laten plaatsvinden.

De middagpiek vanaf 3 uur, die tot ongeveer 6 uur duurt, manifesteert zich niet zo sterk als die in de ochtend. En hij heeft meer betrekking op de snelheid en kracht waarmee een handeling wordt uitgevoerd. Wie op kantoor zit, kan in die tijd voortvarend routineklusjes afhandelen. Voor sport of lichamelijk veeleisende bezigheden is de late namiddag eveneens ideaal. Bij grote wedstrijden wordt echter niet zozeer rekening gehouden met het bioritme van de atleten, als wel met de belangen van de televisiezenders en de sponsors.

Niet de klok aan de muur, maar de klok in ons is bepalend

De hoogtepunten van de dag zijn ook afhankelijk van het type slaap – of je een avondmens met een ochtendhumeur bent of iemand die altijd vroeg uit de veren is. De prestatiepieken in de ochtend en in de middag kunnen zich hierdoor twee tot drie uur eerder of later voordoen. De een is om half 8 ’s ochtends al in staat tot scherpzinnige observaties, tegen een ander moet je voor tienen helemaal niet praten.

De veronderstelling dat je ’s ochtends eerst op gang moet komen om je prestatieniveau te halen, is echter onjuist. De mens voldoet zijn dagelijkse verplichtingen volgens een bepaalde cyclus: op de opleving ’s ochtends volgt het golfdal ’s middags, vervolgens een nieuwe piek in de namiddag, terwijl het tegen de avond weer afvlakt, maar sommige mensen later op de avond weer een kortstondige dadendrang vertonen.

Cycli en ritmes

Dat geldt ook voor de prestatie van topsporters, die gedurende de dag tot 25 procent fluctueert en daarmee het verschil kan uitmaken tussen een overwinning en een nederlaag. In 2015 bleek uit een studie met topatleten dat hun toppunt overdag afhankelijk was van hoelang ze al wakker waren. Wie al om 7 uur was opgestaan, bereikte circa vijf uur later zijn optimum, dus tegen twaalven. Kwamen de sporters pas tegen half 9 uit bed, dan waren ze in de namiddag bijzonder fit. Wie daarentegen tot 10 uur sliep, had tien wakkere uren nodig en was pas tegen 8 uur ’s avonds in topvorm. Niet de klok aan de muur, maar de klok in ons is bepalend.

Ook het energieverbruik is onderhevig aan dagelijkse schommelingen, zoals onderzoekers van de universiteit van Harvard onlangs hebben aangetoond. In volledige afzondering en zonder de invloed van licht en donker wordt in de namiddag en op de vroege avond in rust ongeveer tien procent meer energie verbrand dan vroeg in de ochtend – reden waarom werknemers in ploegendienst en mensen die in een vliegtuig voortdurend van tijdzone veranderen sneller aankomen. Hun stofwisseling is zo van de wijs gebracht dat de gebruikelijke energiebalans verstoord raakt.

En zijn er voor intimiteit ook optimale tijdstippen? Jürgen Zulley wil seks niet degraderen tot hulpmiddel om in slaap te komen, maar er is veel wat pleit voor de avond en de nacht. Tenslotte zijn er dan minder prikkels van buitenaf – en de sensibiliteit voor andere prikkels neemt toe. Dat geldt tegenover een geliefde in positieve zin voor reuk en tastzin, maar in negatieve zin voor storende geluiden (snurken!) en licht.

De cycli en ritmes die de dag bepalen zijn van buitenaf nauwelijks te beïnvloeden. Dat merken mensen die veel vliegen bij een jetlag en werknemers in ploegendienst bij de dienstwisseling, omdat de inwendige klok het dan aan de stok krijgt met de uitwendige. ‘Gewoonte maakt echter veel verschil, het lichaam maakt zich de tijd eigen,’ zegt Zulley. ‘Sporters zouden daarom op een gegeven moment moeten gaan trainen op het tijdstip dat de wedstrijd plaatsvindt.’ En desnoods kan ook een avondmens zich aanwennen om ’s ochtends om half 7 een rondje te gaan joggen – maar hij zal er waarschijnlijk nooit veel lol aan beleven.

En je moet de omschakeling willen. Charles Bukowski heeft zich altijd afgezet tegen een burgerlijk bestaan en schreef zijn weerzin tegen de wereld mede toe aan de volslagen ongepaste tijden om op te staan: ‘Hoe kan een mens het verdomme nou fijn vinden om ’s ochtends om half 7 door een wekker uit zijn slaap te worden gerukt, uit bed te springen, zich aan te kleden, eten naar binnen te werken, zijn tanden te poetsen, te schijten, te pissen, zijn haar te kammen en zich door een verkeerschaos heen te worstelen naar een plaats waar hij een heleboel poen voor een ander verdient, en dan ook nog dankbaar zijn voor de gelegenheid dat te mogen doen?’

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verstuurd.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze content gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.