• Bellingcat
  • Magazine 199 – September
  • Verhit droogte de gemoederen in Centraal-Azië?

Verhit droogte de gemoederen in Centraal-Azië?

© Thomas Lipke
Bellingcat | Wereldwijd | Line of Actual Control | 02 september 2021

Eind april laaide het grensconflict tussen Kirgizië en Tadzjikistan weer op. De inzet: een lokaal waterreservoir. In hoeverre is de aanhoudende droogte de aanleiding voor het conflict? Bellingcat zocht het uit.

Eind april vielen er tientallen doden en honderden gewonden en sloegen duizenden mensen op de vlucht tijdens een grensconflict tussen Kirgizië en Tadzjikistan. Het was niet voor het eerst dat de twee buurlanden strijd leverden over de vraag waar precies hun grens loopt, maar dit was wel de ernstigste confrontatie in jaren.

De directe aanleiding schijnt dit keer onenigheid te zijn geweest over de plaatsing van beveiligingscamera’s bij het waterdistributiepunt Golovnaja, in het grensgebied tussen Tadzjikistan en Kirgizië. Vandaar verspreidde de onrust zich naar andere gebieden, sommige op meer dan honderd kilometer van Golovnaja.

De volgende kaart toont een wirwar van grenzen en wegen. Distributiepunt Golovnaja ligt op de smalle strook Kirgizisch grondgebied die de Tadzjiekse enclave Voroech scheidt van de rest van Tadzjikistan.

De enclave Voroech linksonder en het grotere gebied linksboven zijn deel van Tadzjikistan. Het gebied rechts erboven en de enclave rechts van het midden horen bij Oezbekistan. De rest is onderdeel van Kirgizië. – © Google Maps

Interne politieke strubbelingen in Kirgizië en Tadzjikistan zijn genoemd als achterliggende oorzaak van de botsingen van afgelopen april. Daarnaast spelen er sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie ingewikkelde grensgeschillen.

Uit satellietbeelden komt echter nog een mogelijke oorzaak van de oplopende spanningen in de regio naar voren: klimaatverandering en schaarste aan water en landbouwgrond als gevolg daarvan. In de jaren voorafgaand aan de botsingen, zo blijkt uit data, viel er minder regen dan gewoonlijk, daalde de temperatuur en ging de toestand van de vegetatie achteruit. Deze veranderingen hoeven natuurlijk niet de directe oorzaak van de crisis te zijn geweest, maar de correlatie is opvallend en vraagt om nadere inspectie.

Gelukkig stellen vrij toegankelijke bronnen ons in staat een mogelijk verband te onderzoeken. Zo kunnen we het oplaaiende conflict tussen Kirgizië en Tadzjikistan in de context plaatsen van een veranderend klimaat.

Uit een analyse van data van Landsat 8, Sentinel 2 en andere satellieten blijkt dat door de ongewone weerpatronen van de laatste paar jaar de watervoorraad in het Kirgizisch-Tadzjiekse grensgebied kleiner werd, gewasopbrengsten terugliepen en planten het zwaar hadden.

Een veelhoek rond de belangrijkste landbouwgebieden in Kirgizië en Tadzjikistan, zoals te zien op de afbeelding hierboven, diende als analysegebied voor de grafieken en afbeeldingen in dit artikel.

Laten we, met dat in het achterhoofd, onze blik richten op de belangrijkste landbouwgebieden. De grafieken en kaarten in dit artikel hebben betrekking op de belangrijkste landbouwgebieden in de regio, die op de kaart rood gemarkeerd zijn.

Het droge seizoen

Het grootste deel van het water in het grensgebied stroomt door de rivier de Isfara, een netwerk van kanalen en het waterbekken Tortkoel. Dit reservoir is zichtbaar als een blauwe vlek in het op de kaart gemarkeerde gebied. Het is uitermate belangrijk voor boeren aan beide kanten van de grens.

Volgens de Kirgizische regering is het Tortkoelbekken niet alleen een ‘object van strategisch belang’, maar irrigeert het tevens duizenden hectaren landbouwgrond. Ook boerderijen aan de Tadzjiekse kant van de grens zijn afhankelijk van het water uit het bekken, dat via de Isfara, kanalen en waterdistributiepunt Golovnaja het land binnenkomt.

Jaarlijkse regenval 1981-2020. Gegevens van de Universiteit van Californië in Santa Barbara en het programma van de Climate Hazards Group InfraRed Precipitation with Stations (CHIRPS) van de Geologische Dienst van de Verenigde Staten.

In 2020 namen de zware seizoensregens die normaliter het Tortkoelbekken vullen drastisch af, tot het laagste niveau sinds 1995. Een anomalie was dit niet: het extreme regentekort in 2020 volgde op een periode van drie jaar waarin het in het gebied sowieso minder had geregend.

Als gevolg van deze droge periode daalde het waterniveau in het Tortkoelbekken aanzienlijk. Ook deze verandering is duidelijk op satellietbeelden te zien. Hieronder tonen we een satellietfoto uit juli 2018, genomen in de zomer na de meest recente periode met zware lenteregens, en een andere uit juli 2020, het hoogtepunt van het laatste droge jaar. Het wateroppervlak is duidelijk kleiner geworden.

Alhoewel het water uit het Tortkoelbekken ook als drinkwater wordt gebruikt, blijkt uit een rapport van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties dat het bekken in de eerste plaats dient voor de ‘opslag van irrigatiewater’.

Aangezien het water uit het bekken dus vooral naar gewassen stroomt en minder naar huishoudens, kunnen we een andere meeteenheid gebruiken om na te gaan of de planten in de regio voldoende water krijgen. De NDMI (Normalized Difference Moisture Index) wordt afgeleid uit infraroodmetingen door satellieten van het watergehalte in het bladweefsel van planten. Hoge waarden duiden op vochtigere planten, terwijl lagere waarden duiden op droogte. Het twaalfmaandelijks voortschrijdend gemiddelde van de NDMI-waarden, afgeleid uit Sentinel-2-beelden, laat in de zomer van 2019 een lichte stijging zien van het watergehalte van de vegetatie in de regio, gevolgd door een neergang in 2020.

Gemiddelde van de NDMI-waarden over twaalf maanden

Op timelapsebeelden van Sentinel 2 van de NDMI-index is deze afname nog duidelijker. De volgende drie foto’s, genomen rond de oogsttijd in oktober 2018, 2019 en 2020, laten een snelle daling zien van de vochtigheid van de vegetatie. Op de beelden staat donkerblauw voor meer vocht en rood voor minder. Het verschil in deze kleuren in de loop van drie jaar is opmerkelijk. En zorgwekkend, aangezien watergebrek uiteraard slecht is voor planten. Het vermindert de opbrengst en kan leiden tot vraat, plantenziekten en misoogsten.

Een ander interessant gegeven om naar te kijken is de NDVI (Normalized Difference Vegetation Index), niet te verwarren met de eerdergenoemde NDMI. Dit is een serie metingen van de veranderingen in de groenschakeringen op satellietbeelden, die laten zien hoe gezond planten op een bepaalde locatie zijn. Aangezien de onderzochte regio vooral bestaat uit landbouwgrond, geeft de NDVI een redelijk idee van hoe de gewassen in het gebied ervoor staan.

Een NDVI-analyse van Landsat-8-beelden van deze landbouwregio laat een aantal opeenvolgende jaren met een gezonde vegetatie zien, gevolgd door een verrassende periode van groei, en daarna in 2020 opeens een steile duik.

De toestand van de landbouwgewassen was van 2013 tot 2015 vrij stabiel, van 2015 tot 2017 ging het zelfs iets beter met ze en in 2018 en 2019 weer wat minder goed. Maar in 2020 duikelden de gemiddelde NDVI-waarden opeens sterk, tot onder het niveau van 2015.

Timelapsebeelden laten eenzelfde verschraling van de landbouw zien in de periode 2019-2020. Twee foto’s, genomen met een tussenpoos van een jaar, laten in 2019 nog dichtbegroeide akkers zien, maar in 2020 pluksgewijze, dunnere vegetatie. Het verschil springt vooral in het oog in de linkerbovenhoek van de foto (westelijk van de rivier de Isfara op Tadzjieks grondgebied), middenboven (ook in Tadzjikistan) en rechts onderaan (op Kirgizisch grondgebied oostelijk van het reservoir).

Deze variatie is ook terug te zien op de thermische bandbreedte van Landsat 8, die de temperatuur aan de grond meet aan de hand van infraroodstraling. In feite is het een thermische satellietfoto. Een grafiek van deze waarden laat vanaf 2019 een scherpe temperatuurdaling zien. De temperatuur aan de grond in de enclave Voroech bleef van begin 2017 tot eind 2019 nagenoeg gelijk, om tussen eind 2019 en eind 2020 ineens een stuk lager te worden.

Samen duiden de NDVI- en de thermale metingen erop dat de gewassen in deze landbouwregio in 2020, het laatste jaar waarvoor data beschikbaar is, het zwaar te verduren hadden en de temperatuur aan de grond sterk daalde.

Beide kanten van de gecompliceerde grens tussen de twee landen zijn voor hun watertoevoer sterk van elkaar afhankelijk. Eén enkele onderbreking, laat staan een combinatie van een lagere waterstand en een koeler klimaat, kan voor Kirgizische en Tadzjiekse boeren een catastrofe betekenen.

Voedselzekerheid

Het zou te ver voeren om te beweren dat voornoemde veranderingen de directe oorzaak waren van de botsingen in april dit jaar. De aanleiding voor het conflict was een ruzie over beveiligingscamera’s bij waterdistributiepunt Golovnaja. Dat neemt niet weg dat milieuverandering en waterschaarste hier in de toekomst voor problemen in de landbouw kunnen gaan zorgen en nieuwe conflicten kunnen uitlokken. 

Zelfs op papier zijn veel van de territoriale conflicten nog niet beslecht. Hoewel Kirgizië de controle heeft over de Golovnaja-installatie, houdt de Tadzjiekse grenspolitie vol dat Golovnaja ‘volledig gelegen’ is op Tadzjieks grondgebied, zich baserend op Sovjetkaarten uit de jaren twintig en tachtig.

Een recent artikel van de nieuwsservice Eurasianet beschreef de installatie als ‘feitelijk een sluis in de Isfara’, die het water doorsluist ‘naar bewoond gebied stroomafwaarts in zowel Kirgizië als Tadzjikistan’. Ook de Tadzjiekse grenspolitie noemt Golovnaja van levensbelang voor de irrigatie van niet alleen Tadzjiekse maar ook Kirgizische en Oezbeekse akkers.

De controle over de Golovnaja-sluis kan van doorslaggevend belang worden voor de lokale voedselzekerheid

Als de meteorologische trend doorzet en de boeren in elk van deze landen in 2021 minder water zullen ontvangen en hun opbrengsten zien dalen, kan de controle over de Golovnaja-sluis, en het water dat erdoorheen stroomt, van doorslaggevend belang worden voor de lokale voedselzekerheid.

Een paar vragen blijven echter onbeantwoord. Ten eerste: was er een relatie tussen de lagere temperatuur in 2020 en de waterschaarste? Zo niet, kunnen andere milieukwesties dan tot de gevechten hebben geleid?

Ten tweede: hoewel er in 2020 zeker minder water beschikbaar was, wordt het resterende water uit het Tortkoelbekken en het netwerk van kanalen nog steeds door mensen gecontroleerd. Waren er soms menselijke factoren, naast het klimaat, die de watertoevoer naar boeren in 2019 en 2020 ten goede of ten slechte hebben beïnvloed? Kreeg Kirgizië bijvoorbeeld minder water dan gebruikelijk uit het bekken? Heeft een ongewoon kleine hoeveelheid Tadzjikistan bereikt, en zo ja, waarom?

Ten slotte moeten andere, lokale factoren worden meegewogen. Weliswaar laaiden de gevechten op bij de Golovnaja-installatie, maar politieke en sociale onenigheid verhoogden de spanning.

Een kleine provocatie kan tot botsingen leiden die een hele regio kunnen destabiliseren

Open source-beeldmateriaal alleen kan geen licht werpen op deze complexe gebeurtenissen. Wel blijkt duidelijk uit satellietbeelden dat de boeren in het gebied in de periode sinds 2019 niet alleen te kampen hadden met waterschaarste voor de bevloeiing van hun akkers, maar ook met lagere temperaturen dan gebruikelijk. Samen kan dat hebben bijgedragen aan de zeer magere oogsten in 2020, en het stemt tot zorgen voor 2021.

Het lijdt geen twijfel dat broeikasgassen en menselijke activiteiten het klimaat op aarde steeds sterker beïnvloeden, met als gevolg een verhoogde kans op misoogsten en droogte. Hierdoor krijgen historische geschillen over de controle van schaarse hulpbronnen een nieuwe urgentie. In zo’n situatie kan een kleine provocatie, zoals de plaatsing van beveiligingscamera’s, tot botsingen leiden die een hele regio kunnen destabiliseren.

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.