De toekomst is geen machtmerrie

The New York Times / 360  | 21 November 2019 - 16:0021 Nov - 16:00

Wereldleiders streven niet meer naar een betere wereld, maar naar uitbreiding van hun macht. De in de Sovjet-Unie geboren Peter Pomerantsev laat in zijn nieuwste boek zien hoe deze Wille zur Macht leidt tot minachting van de waarheid.

» Lees dit artikel in de Reader

In 2014 publiceerde Peter Pomerantsev, een in de Sovjet-Unie geboren Britse journalist, het boek Niets is waar en alles is mogelijk, over de tijd waarin hij bij de Russische televisie werkte. Hierin beschrijft hij een maatschappij die lichtzinnig en onbezonnen wegvlucht van het verlichtingsempirisme. Hij laat zien hoe een door de staat gecontroleerde omroep ‘steeds onbetrouwbaarder werd en de behoefte om paniek en angst te zaaien steeds urgenter; de redelijkheid was ver te zoeken en de kongsi’s en haatzaaiers die het Kremlin gunstig gezind waren, werden op primetime gezet.’

Sinds 2016 geniet het boek een tweede leven onder mensen die de chaos proberen te begrijpen die de brexit en Trumps verkiezingsoverwinning hebben veroorzaakt. Beide catastrofen waren een overwinning voor de xenofobe, feitenvrije politiek en beide werden gesteund door de Russische informatieoorlog. Pomerantsevs boek over Rusland leek plotseling profetisch voor de rest van de wereld.

Nu heeft hij een indringend vervolg geschreven, Dit is geen propaganda. De oorlog tegen de waarheid, dat onder meer een poging is om te begrijpen hoe de desoriënterende verschijnselen die hij in Rusland waarnam zich over de hele wereld voordoen. Als kind van verbannen Sovjetdissidenten plaatst Pomerantsev zijn familiegeschiedenis – die zich voltrok in een tijd waarin ideeën, kunst en informatie de tirannie uitdaagden – naast een heden waarin de waarheid er nauwelijks toe lijkt te doen.

‘Tijdens de glasnost leek het alsof de waarheid iedereen zou bevrijden’, schrijft hij. ‘Feiten leken macht te hebben; dictators leken zo bang voor feiten dat ze die achterhielden. Maar sindsdien is er iets volkomen verkeerd gegaan: we hebben toegang tot meer informatie en bewijsmateriaal dan ooit, maar feiten lijken hun macht te zijn kwijtgeraakt.’

MOGEN WE EVEN JE AANDACHT?
Dit artikel krijg je van 360 cadeau. We geloven dat internationale context leidt tot een beter begrip van de wereld om ons heen. Daarom zijn we blij als je dit artikel voor ons deelt. Nog blijer zijn we als je je bij ons aansluit: Probeer nu 5 nummers voor maar 15 euro. Duurt een paar minuten, stopt automatisch.
Bedankt

In Dit is geen propaganda (vertaald door Willem van Paassen) laat Peter Pomerantsev de uitwerking zien van de constante digitale oorlogsvorming in de vorm van nepnieuws en bangmakerij op onze maatschappij. Pomerantsev legt de nefaste gevolgen voor de samenleving bloot, maar stelt ook manieren voor om de democratie juist te versterken.

Waarom? Voor de hand ligt dat de sociale media daar mede voor verantwoordelijk zijn, zij kunnen desinformatie immers razendsnel verspreiden. Maar Pomerantsev laat ook zeer verhelderend zien dat een feitenvrije maatschappij ontstaat uit wanhoop en cynisme over de toekomst.

Tijdens de Koude Oorlog, zo schrijft hij, ‘waren beide kampen verwikkeld in wat was begonnen als een debat over welk systeem – het democratische kapitalisme of het communisme – een rooskleurigere toekomst zou bieden voor de mensheid. De enige manier om te bewijzen dat je die toekomst had bereikt, was door met bewijzen te komen.’

Vanzelfsprekend betekende dat niet dat de regimes de waarheid vertelden, alleen dat ze graag als waarheidslievend wilden worden gezien. Daarom konden feiten die hun bedrog onthulden hen in gevaar brengen.

Nostalgie

Maar tegenwoordig zijn er maar weinig leiders die beweren een ideologische koers naar een betere wereld te weten. De mars van de geschiedenis is vervangen door de wil om macht te hebben. Pomerantsev vergelijkt de Sovjetpropaganda, die, hoe weinig subtiel ook, buitenstaanders moest overtuigen, met de desinformatie van het moderne Rusland, die er alleen op uit is verwarring te zaaien. Je kunt eenzelfde vergelijking maken tussen de retoriek van Ronald Reagan en die van Trump. De een streefde naar een betere toekomst, de ander wil terug naar het verleden. Pomerantsev citeert de Russisch-Amerikaanse hoogleraar Svetlana Boym, die schreef: ‘De twintigste eeuw begon met Utopia en eindigde met nostalgie.’

Toen ik dat las, moest ik denken aan het gevoel dat me sinds 2016 bekruipt, namelijk dat de ordelijke voortgang van de tijd iets chaotisch en hallucinatoirs heeft gekregen. Volgens mij sta ik daar niet alleen in; ik hoor veel progressieven om me heen praten over de ‘duistere tijdlijn’ waarin we gevangen zitten.

De cultuur lijkt volledig te zijn vastgelopen. De sociale media creëren een gevoel van een eeuwig heden; wat twee weken geleden gebeurde is alweer half vergeten. De internettechnologie, die ooit doortrokken was van futuristisch idealisme, is een bron van destructie en angst geworden.
De mode is teruggekeerd naar de jaren negentig, die ook al een tijd waren van heimwee naar de jaren zeventig. In de bioscopen draaien veel remakes. Toen de Sex Pistols ‘No Future’ schreeuwden, verhieven ze nihilisme tenminste nog tot kunst, maar tegenwoordig?

‘Het is alsof we te ver zijn gegaan. Alsof onze verwachtingen te hooggespannen waren,’ zegt een personage in de tv-serie Years and Years, een dystopisch drama – coproductie van HBO en BBC – dat zich slechts een paar jaar na nu afspeelt. ‘We hebben de ruimte verkend en zijn naar de uithoeken van ons zonnestelsel gegaan, we hebben de deeltjesversneller en het internet gebouwd en we hebben al die schilderijen geschilderd en we hebben al die geweldige nummers geschreven en toen: boem. Wat we ook hadden, we hebben het doorgeprikt. En nu stort alles in elkaar.’

“‘De twintigste eeuw begon met Utopia en eindigde met nostalgie’”

In Dit is geen propaganda citeert Pomerantsev Gleb Pavlovsky, een politiek strateeg die ooit een invloedrijke adviseur van Poetin was en al vroeg inzag dat het einde van het universele vooruitgangsdenken zou leiden tot een amoreel relativisme. ‘Het beeld van een gemeenschappelijke mensheid is onmogelijk, en er is nog geen alternatief,’ zegt Pavlovsky. ‘Iedereen vindt zijn eigen “normale” mensheid uit, zijn eigen “juiste” geschiedenis.’

Om deze afschuwelijke periode achter ons te laten, moeten we de algoritmes veranderen die van YouTube een radicaliseringsmachine maken en van Facebook een medeplichtige aan etnische zuiveringen. Maar de grootste uitdaging is misschien wel om weer geloof te creëren in een toekomst die geen nachtmerrie is, om het vertrouwen te herstellen in een rationeel pad voorwaarts, om mensen weer het gevoel te geven dat ze hun eigen lot kunnen bepalen. ‘De behoefte aan feiten berust op de notie van een toekomst die is gebaseerd op wetenschappelijke feiten’, schrijft Pomerantsev.

Een samenleving gestoeld op werkelijke, tastbare gemeenschappelijke projecten heeft behoefte aan objectieve waarheden. Een samenleving die is georganiseerd rondom een wanhopig verlangen naar een gemythologiseerd verleden niet. Pomerantsevs boek suggereert dat de autoritaire duisternis die over een groot deel van de wereld is neergedaald een kater is van het zogenaamde einde van de geschiedenis na de Koude Oorlog.

Als dat zo is, kan die duisternis wellicht worden verdreven door de geschiedenis weer in beweging te zetten.

Auteur: Michelle Goldberg

The New York Times
Verenigde Staten | dagblad | oplage 1.120.402

De krant der kranten, met als motto ‘All the news that’s fit to print’. Won meer journalistieke prijzen dan enig ander medium.

» Abonneer u op onze nieuwsbrief: wekelijks berichten uit de buitenlandse pers in uw inbox.

Plaats een reactie